Namlik ekologik omil sifatida
Tirik organizm tanasining taxminan 2/3 qismi – suv: u universal erituvchi, gidroliz va fotosintez reaksiyalarida ishtirok etadi, issiqlikni tartibga soladi va moddalarni tashiydi. Quruqlikda namlik yillik yog‘in miqdoriga bog‘liq, uning tanqisligi ham, ortiqchaligi ham cheklovchi omil bo‘lishi mumkin. Namlikka talabiga ko‘ra quruqlik o‘simliklari uch guruhga bo‘linadi: kserofitlar (cho‘l va dasht), mezofitlar (mo‘tadil namlikdagi o‘tloq, o‘rmon, ko‘pchilik madaniy o‘simliklar) va gigrofitlar (nam joy; sholi, qamish – ildiz tizimi kuchsiz, barglari yupqa, og‘izchalar doim ochiq). Kserofitlar ikkiga ajraladi: sukkulentlar suvni ichki to‘qimalarida zaxiralaydi (kaktus, agava, aloy), sklerofitlar (saksovul, yantoq, shuvoq) esa suvni zaxiralamaydi, lekin chuqur ildizi, hujayra shirasining yuqori osmotik bosimi va barg yuzasini kamaytiruvchi moslanishlari bilan suvni tejaydi. Hayvonlarda moslanishlar: fiziologik (siydik kislotasini chiqarish, oziqdagi va yog‘ oksidlanishidan hosil bo‘ladigan metabolik suvdan foydalanish – tuyaning o‘rkachida suv emas, yog‘ saqlanadi), morfologik (muguz tangacha, xitin, chig‘anoq, pat) va etologik (suv izlab ko‘chish, tungi hayot, yozgi uyqu, uyaga yashirinish).
| Guruh | Belgisi | Misollar |
|---|---|---|
| Kserofit: sukkulentlar | suvni to‘qimada saqlaydi | kaktus, agava, aloy |
| Kserofit: sklerofitlar | suvni tejaydi, ildizi chuqur | saksovul, yantoq, shuvoq |
| Mezofitlar | o‘rtacha namlik | o‘tloq, o‘rmon o‘simliklari, ko‘p ekinlar |
| Gigrofitlar | nam joy, ildizi kuchsiz | sholi, qamish |
Maktab deraza tokchasida qalin, go‘shtdor bargli o‘simlik ikki haftada bir marta, ingichka bargli yonidagi o‘simlik esa tez-tez sug‘oriladi. Bargning qalinligi o‘simlik suvni qanday saqlashiga ishora qiladi. Shuning uchun xato sug‘orish ikkalasiga ham zarar keltirishi mumkin.
Ko‘kalamzorlashtirish mutaxassislari quruq hududga mos o‘simlik tanlaydi, tomchilatib sug‘orish loyihachilari suvni tejaydi, gulchilar o‘simlikka qarab sug‘orish jadvalini tuzadi.
Ikkita to‘kilgan bargni (biri qalin, biri yupqa) likopchaga qo‘yib, ikki kun o‘tgach qaysi biri avval qurib qolganini solishtiring.
| Belgi | Kaktus (sukkulent) | Saksovul (sklerofit) |
|---|---|---|
| Suv | yashil poyada saqlaydi | saqlamaydi, tuproqdan tortadi |
| Barg | tikanlar | tangachasimon |
Uch xil o‘simlikning (xonadagi gul, kaktus, suv o‘simligi) barglarini kuzating va suv sarfini taxmin qiling. O‘simlikka sug‘orishni kam-ko‘p qilib tajriba o‘tkazsangiz, buni kattalar bilan kelishing; kaktus tikanlariga tegmang.