ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Harorat va namlik

Darslar 9–10 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
10

Namlik ekologik omil sifatida

Darslik: 58–62-betlar
MaqsadNamlikning ekologik omil sifatidagi ahamiyatini, o‘simliklarning ekologik guruhlarini (kserofit, mezofit, gigrofit) va hayvonlarning suv tanqisligiga moslanishlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
kserofitlar · xerophytesgigrofitlar · hygrophytesmezofitlar · mesophytessukkulentlar · succulents
Tushuntirish

Tirik organizm tanasining taxminan 2/3 qismi – suv: u universal erituvchi, gidroliz va fotosintez reaksiyalarida ishtirok etadi, issiqlikni tartibga soladi va moddalarni tashiydi. Quruqlikda namlik yillik yog‘in miqdoriga bog‘liq, uning tanqisligi ham, ortiqchaligi ham cheklovchi omil bo‘lishi mumkin. Namlikka talabiga ko‘ra quruqlik o‘simliklari uch guruhga bo‘linadi: kserofitlar (cho‘l va dasht), mezofitlar (mo‘tadil namlikdagi o‘tloq, o‘rmon, ko‘pchilik madaniy o‘simliklar) va gigrofitlar (nam joy; sholi, qamish – ildiz tizimi kuchsiz, barglari yupqa, og‘izchalar doim ochiq). Kserofitlar ikkiga ajraladi: sukkulentlar suvni ichki to‘qimalarida zaxiralaydi (kaktus, agava, aloy), sklerofitlar (saksovul, yantoq, shuvoq) esa suvni zaxiralamaydi, lekin chuqur ildizi, hujayra shirasining yuqori osmotik bosimi va barg yuzasini kamaytiruvchi moslanishlari bilan suvni tejaydi. Hayvonlarda moslanishlar: fiziologik (siydik kislotasini chiqarish, oziqdagi va yog‘ oksidlanishidan hosil bo‘ladigan metabolik suvdan foydalanish – tuyaning o‘rkachida suv emas, yog‘ saqlanadi), morfologik (muguz tangacha, xitin, chig‘anoq, pat) va etologik (suv izlab ko‘chish, tungi hayot, yozgi uyqu, uyaga yashirinish).

GuruhBelgisiMisollar
Kserofit: sukkulentlarsuvni to‘qimada saqlaydikaktus, agava, aloy
Kserofit: sklerofitlarsuvni tejaydi, ildizi chuqursaksovul, yantoq, shuvoq
Mezofitlaro‘rtacha namliko‘tloq, o‘rmon o‘simliklari, ko‘p ekinlar
Gigrofitlarnam joy, ildizi kuchsizsholi, qamish
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab deraza tokchasida qalin, go‘shtdor bargli o‘simlik ikki haftada bir marta, ingichka bargli yonidagi o‘simlik esa tez-tez sug‘oriladi. Bargning qalinligi o‘simlik suvni qanday saqlashiga ishora qiladi. Shuning uchun xato sug‘orish ikkalasiga ham zarar keltirishi mumkin.

Kim ishlatadi

Ko‘kalamzorlashtirish mutaxassislari quruq hududga mos o‘simlik tanlaydi, tomchilatib sug‘orish loyihachilari suvni tejaydi, gulchilar o‘simlikka qarab sug‘orish jadvalini tuzadi.

Bugun sinab ko‘ring

Ikkita to‘kilgan bargni (biri qalin, biri yupqa) likopchaga qo‘yib, ikki kun o‘tgach qaysi biri avval qurib qolganini solishtiring.

Namunalar
BelgiKaktus (sukkulent)Saksovul (sklerofit)
Suvyashil poyada saqlaydisaqlamaydi, tuproqdan tortadi
Bargtikanlartangachasimon
Kaktus yashil poyasida suv saqlaydi, barglari tikanga aylangan, og‘izchalari kam va kechasi ochiladi – sukkulent. Saksovul tangachasimon bargli, ildizi chuqur, suvni zaxiralamaydi, lekin yuqori osmotik bosimi tufayli quruq tuproqdan suv so‘radi – sklerofit.
Qo‘shoyoq (jerboa) kunduzi uyasida yashirinadi, kechasi oziqlanadi va suv ichmay, urug‘lar tarkibidagi hamda oksidlanishdan hosil bo‘lgan suv bilan yashay oladi – etologik va fiziologik moslanish birgalikda.
Sinfda faoliyat

Uch xil o‘simlikning (xonadagi gul, kaktus, suv o‘simligi) barglarini kuzating va suv sarfini taxmin qiling. O‘simlikka sug‘orishni kam-ko‘p qilib tajriba o‘tkazsangiz, buni kattalar bilan kelishing; kaktus tikanlariga tegmang.

Mashq
1
Sukkulent va sklerofitni solishtiring.
2
Sholi qaysi guruhga kiradi va uning ikkita belgisini ayting.
3
Nima uchun tuyaning o‘rkachidagi yog‘ suv tanqisligida foydali?
4
Nima uchun siydik kislotasi chiqaradigan hayvonlar cho‘lda yashashga moslashgan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEkobog‘ uchun rejaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →