☰ Mundarija · Biologiya

Harorat va namlik

Darslar 9–10 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
10

Namlik ekologik omil sifatida

Darslik: 58–62-betlar
MaqsadNamlikning ekologik omil sifatidagi ahamiyatini, o‘simliklarning ekologik guruhlarini (kserofit, mezofit, gigrofit) va hayvonlarning suv tanqisligiga moslanishlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
kserofitlar · xerophytesgigrofitlar · hygrophytesmezofitlar · mesophytessukkulentlar · succulents
Tushuntirish

Tirik organizm tanasining taxminan 2/3 qismi – suv: u universal erituvchi, gidroliz va fotosintez reaksiyalarida ishtirok etadi, issiqlikni tartibga soladi va moddalarni tashiydi. Quruqlikda namlik yillik yog‘in miqdoriga bog‘liq, uning tanqisligi ham, ortiqchaligi ham cheklovchi omil bo‘lishi mumkin. Namlikka talabiga ko‘ra quruqlik o‘simliklari uch guruhga bo‘linadi: kserofitlar (cho‘l va dasht), mezofitlar (mo‘tadil namlikdagi o‘tloq, o‘rmon, ko‘pchilik madaniy o‘simliklar) va gigrofitlar (nam joy; sholi, qamish – ildiz tizimi kuchsiz, barglari yupqa, og‘izchalar doim ochiq). Kserofitlar ikkiga ajraladi: sukkulentlar suvni ichki to‘qimalarida zaxiralaydi (kaktus, agava, aloy), sklerofitlar (saksovul, yantoq, shuvoq) esa suvni zaxiralamaydi, lekin chuqur ildizi, hujayra shirasining yuqori osmotik bosimi va barg yuzasini kamaytiruvchi moslanishlari bilan suvni tejaydi. Hayvonlarda moslanishlar: fiziologik (siydik kislotasini chiqarish, oziqdagi va yog‘ oksidlanishidan hosil bo‘ladigan metabolik suvdan foydalanish – tuyaning o‘rkachida suv emas, yog‘ saqlanadi), morfologik (muguz tangacha, xitin, chig‘anoq, pat) va etologik (suv izlab ko‘chish, tungi hayot, yozgi uyqu, uyaga yashirinish).

Namunalar
Kaktus yashil poyasida suv saqlaydi, barglari tikanga aylangan, og‘izchalari kam va kechasi ochiladi – sukkulent. Saksovul tangachasimon bargli, ildizi chuqur, suvni zaxiralamaydi, lekin yuqori osmotik bosimi tufayli quruq tuproqdan suv so‘radi – sklerofit.
Qo‘shoyoq (jerboa) kunduzi uyasida yashirinadi, kechasi oziqlanadi va suv ichmay, urug‘lar tarkibidagi hamda oksidlanishdan hosil bo‘lgan suv bilan yashay oladi – etologik va fiziologik moslanish birgalikda.
Sinfda faoliyat

Uch xil o‘simlikning (xonadagi gul, kaktus, suv o‘simligi) barglarini kuzating va suv sarfini taxmin qiling. O‘simlikka sug‘orishni kam-ko‘p qilib tajriba o‘tkazsangiz, buni kattalar bilan kelishing; kaktus tikanlariga tegmang.

Mashq
1
Sukkulent va sklerofitni solishtiring.
2
Sholi qaysi guruhga kiradi va uning ikkita belgisini ayting.
3
Nima uchun tuyaning o‘rkachidagi yog‘ suv tanqisligida foydali?
4
Nima uchun siydik kislotasi chiqaradigan hayvonlar cho‘lda yashashga moslashgan?