Darslar 7–8 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
8
Yorug‘lik – muhitning ekologik omili
Darslik: 47–52-betlar
MaqsadYorug‘likning ekologik omil sifatidagi ahamiyatini, quyosh spektrining qismlarini, o‘simlik va hayvonlarning yorug‘likka moslanishini hamda fotoperiodizmni tushuntirish.
Quyosh energiyasi Yerdagi hayotning asosiy manbayi: fotosintezni ta’minlaydi, issiqlik rejimi va suv almashinuvini belgilaydi. Quyosh spektrining biologik jihatdan uch qismi bor: ultrabinafsha nurlar (to‘lqin uzunligi taxminan 400 nm dan kichik; qisqa to‘lqinlisini ozon qatlami tutib qoladi, uzun to‘lqinli qismi D vitamini va melanin sintezida qatnashadi, ortiqchasi teri va ko‘zga zarar yetkazadi); ko‘rinadigan nurlar (taxminan 400–750 nm, fotosintez va ko‘rish uchun); infraqizil nurlar (750 nm dan ortiq, issiqlik beradi). O‘simliklarda yorug‘lik fototropizm (yorug‘ tomon egilish) va fotonastiyani (masalan, lolaning kun bo‘yi ochilishi) keltirib chiqaradi. Yorug‘likka talabiga ko‘ra o‘simliklar yorug‘sevar (saksovul, makkajo‘xori), soyaga chidamli (qulupnay) va soyasevar (yo‘sin, qirqquloq) guruhlariga, hayvonlar kunduzgi, kechqurungi va tungi guruhlarga bo‘linadi. Kun uzunligining mavsumiy o‘zgarishiga javob fotoperiodizm deyiladi: u gullash, xazonrezgilik, tullash, ko‘chish, ko‘payishni boshqaradi; shuning uchun o‘simliklar uzun kun, qisqa kun va neytral guruhlarga bo‘linadi. Organizmlarda «biologik soat» sutkalik ritmlarni boshqaradi.
Namunalar
Qisqa kun o‘simligi (xrizantema) kun 12 soatdan qisqa bo‘lganda, kuzda gullaydi; qorong‘i davrni sun’iy chiroq bilan uzsa, gullash kechikadi. Demak, gullashni yorug‘lik intensivligi emas, qorong‘i davr uzunligi belgilaydi.
Qaldirg‘ochlar kuzda kun qisqarishi signalidan ko‘chishga tayyorlanadi; bu fotoperiodizmning hayvonlardagi misoli. Ko‘rshapalak kechqurungi hayvon – g‘ira-shira paytda ovga chiqadi, ukki esa tunda faol.
Sinfda faoliyat
Ikkita bir xil lobiya urug‘ini ikkita stakanga ekib, birini deraza yonida, ikkinchisini yopiq qutida o‘stiring (1–2 hafta). Yorug‘lik ta’sirini solishtiring va yozib boring. Tuproq bilan ishlagandan keyin qo‘lni yuving; urug‘ni og‘izga olmang.
Mashq
1
Quyosh spektrining uch qismini va ularning biologik rolini yozing.
Ultrabinafsha – D vitamini, melanin, ortiqchasi zararli; ko‘rinadigan – fotosintez va ko‘rish; infraqizil – issiqlik.
2
Fototropizm bilan fotoperiodizmning farqi nima?
Fototropizm – organning yorug‘ tomonga yo‘nalgan o‘sishi; fotoperiodizm – kun uzunligiga fiziologik javob (gullash, ko‘chish va h.k.).
3
Sizda ikkita o‘simlik bor: biri ochiq dalada, ikkinchisi o‘rmon tubida o‘sadi. Qaysi birining bargi qalinroq bo‘lishi mumkin va nima uchun?
Dala o‘simligining – u yorug‘sevar, kuchli quyoshdan himoyalanish va ko‘p xloroplast saqlash uchun qalin barg, mum qatlami va ko‘p og‘izcha kerak.
4
Nima uchun ultrabinafsha nurlardan himoyalanish (kiyim, quyosh kremi) muhim?
Ortiqcha UV teri kuyishi, DNK shikastlanishi va teri saratoni xavfini oshiradi.