Yorug‘lik – muhitning ekologik omili
Quyosh energiyasi Yerdagi hayotning asosiy manbayi: fotosintezni ta’minlaydi, issiqlik rejimi va suv almashinuvini belgilaydi. Quyosh spektrining biologik jihatdan uch qismi bor: ultrabinafsha nurlar (to‘lqin uzunligi taxminan 400 nm dan kichik; qisqa to‘lqinlisini ozon qatlami tutib qoladi, uzun to‘lqinli qismi D vitamini va melanin sintezida qatnashadi, ortiqchasi teri va ko‘zga zarar yetkazadi); ko‘rinadigan nurlar (taxminan 400–750 nm, fotosintez va ko‘rish uchun); infraqizil nurlar (750 nm dan ortiq, issiqlik beradi). O‘simliklarda yorug‘lik fototropizm (yorug‘ tomon egilish) va fotonastiyani (masalan, lolaning kun bo‘yi ochilishi) keltirib chiqaradi. Yorug‘likka talabiga ko‘ra o‘simliklar yorug‘sevar (saksovul, makkajo‘xori), soyaga chidamli (qulupnay) va soyasevar (yo‘sin, qirqquloq) guruhlariga, hayvonlar kunduzgi, kechqurungi va tungi guruhlarga bo‘linadi. Kun uzunligining mavsumiy o‘zgarishiga javob fotoperiodizm deyiladi: u gullash, xazonrezgilik, tullash, ko‘chish, ko‘payishni boshqaradi; shuning uchun o‘simliklar uzun kun, qisqa kun va neytral guruhlarga bo‘linadi. Organizmlarda «biologik soat» sutkalik ritmlarni boshqaradi.
| Nurlar | To‘lqin uzunligi | Roli |
|---|---|---|
| Ultrabinafsha | < 400 nm | D vitamini, melanin |
| Ko‘rinuvchi yorug‘lik | 400–750 nm | fotosintez, ko‘rish |
| Infraqizil | > 750 nm | issiqlik |
Kuzda ko‘cha chirog‘i yonidagi daraxt bargini boshqa daraxtlardan kechroq to‘kishi mumkin: chiroq yorug‘i unga kun hali uzun, degan signal beradi. Bargning to‘kilishi harorat bilan birga kun uzunligiga ham bog‘liq. Bu odam yaratgan yorug‘lik ham tirik jonzotlarga ta’sir qilishini ko‘rsatadi.
Parrandachilik fermasi xodimlari yoritish soatlarini tuzadi, bog‘bonlar daraxtlar yonidagi chiroqlarni o‘rnatishda ularning ta’sirini hisobga oladi, qushlarni kuzatuvchilar esa shahar yorug‘ligi ko‘chib o‘tuvchi qushlarga ta’sir qilishini o‘rganadi.
Kuzda maktabga ketayotganda kunduzi chiroq ustuniga yaqin daraxt bargi bilan undan uzoqroq daraxt bargini solishtirib, qaysi birida yashil barg ko‘proq ekanini ko‘zingiz bilan kuzating.
Ikkita bir xil lobiya urug‘ini ikkita stakanga ekib, birini deraza yonida, ikkinchisini yopiq qutida o‘stiring (1–2 hafta). Yorug‘lik ta’sirini solishtiring va yozib boring. Tuproq bilan ishlagandan keyin qo‘lni yuving; urug‘ni og‘izga olmang.