ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Ekologik omillar va yorug‘lik

Darslar 7–8 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
8

Yorug‘lik – muhitning ekologik omili

Darslik: 47–52-betlar
MaqsadYorug‘likning ekologik omil sifatidagi ahamiyatini, quyosh spektrining qismlarini, o‘simlik va hayvonlarning yorug‘likka moslanishini hamda fotoperiodizmni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
fotoperiodizm · photoperiodismfototropizm · phototropismyorug‘sevar o‘simliklar · light-loving plantsbiologik soat · biological clock
Tushuntirish

Quyosh energiyasi Yerdagi hayotning asosiy manbayi: fotosintezni ta’minlaydi, issiqlik rejimi va suv almashinuvini belgilaydi. Quyosh spektrining biologik jihatdan uch qismi bor: ultrabinafsha nurlar (to‘lqin uzunligi taxminan 400 nm dan kichik; qisqa to‘lqinlisini ozon qatlami tutib qoladi, uzun to‘lqinli qismi D vitamini va melanin sintezida qatnashadi, ortiqchasi teri va ko‘zga zarar yetkazadi); ko‘rinadigan nurlar (taxminan 400–750 nm, fotosintez va ko‘rish uchun); infraqizil nurlar (750 nm dan ortiq, issiqlik beradi). O‘simliklarda yorug‘lik fototropizm (yorug‘ tomon egilish) va fotonastiyani (masalan, lolaning kun bo‘yi ochilishi) keltirib chiqaradi. Yorug‘likka talabiga ko‘ra o‘simliklar yorug‘sevar (saksovul, makkajo‘xori), soyaga chidamli (qulupnay) va soyasevar (yo‘sin, qirqquloq) guruhlariga, hayvonlar kunduzgi, kechqurungi va tungi guruhlarga bo‘linadi. Kun uzunligining mavsumiy o‘zgarishiga javob fotoperiodizm deyiladi: u gullash, xazonrezgilik, tullash, ko‘chish, ko‘payishni boshqaradi; shuning uchun o‘simliklar uzun kun, qisqa kun va neytral guruhlarga bo‘linadi. Organizmlarda «biologik soat» sutkalik ritmlarni boshqaradi.

NurlarTo‘lqin uzunligiRoli
Ultrabinafsha< 400 nmD vitamini, melanin
Ko‘rinuvchi yorug‘lik400–750 nmfotosintez, ko‘rish
Infraqizil> 750 nmissiqlik
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kuzda ko‘cha chirog‘i yonidagi daraxt bargini boshqa daraxtlardan kechroq to‘kishi mumkin: chiroq yorug‘i unga kun hali uzun, degan signal beradi. Bargning to‘kilishi harorat bilan birga kun uzunligiga ham bog‘liq. Bu odam yaratgan yorug‘lik ham tirik jonzotlarga ta’sir qilishini ko‘rsatadi.

Kim ishlatadi

Parrandachilik fermasi xodimlari yoritish soatlarini tuzadi, bog‘bonlar daraxtlar yonidagi chiroqlarni o‘rnatishda ularning ta’sirini hisobga oladi, qushlarni kuzatuvchilar esa shahar yorug‘ligi ko‘chib o‘tuvchi qushlarga ta’sir qilishini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Kuzda maktabga ketayotganda kunduzi chiroq ustuniga yaqin daraxt bargi bilan undan uzoqroq daraxt bargini solishtirib, qaysi birida yashil barg ko‘proq ekanini ko‘zingiz bilan kuzating.

Namunalar
Qisqa kun o‘simligi (xrizantema) kun 12 soatdan qisqa bo‘lganda, kuzda gullaydi; qorong‘i davrni sun’iy chiroq bilan uzsa, gullash kechikadi. Demak, gullashni yorug‘lik intensivligi emas, qorong‘i davr uzunligi belgilaydi.
Qaldirg‘ochlar kuzda kun qisqarishi signalidan ko‘chishga tayyorlanadi; bu fotoperiodizmning hayvonlardagi misoli. Ko‘rshapalak kechqurungi hayvon – g‘ira-shira paytda ovga chiqadi, ukki esa tunda faol.
Sinfda faoliyat

Ikkita bir xil lobiya urug‘ini ikkita stakanga ekib, birini deraza yonida, ikkinchisini yopiq qutida o‘stiring (1–2 hafta). Yorug‘lik ta’sirini solishtiring va yozib boring. Tuproq bilan ishlagandan keyin qo‘lni yuving; urug‘ni og‘izga olmang.

Mashq
1
Quyosh spektrining uch qismini va ularning biologik rolini yozing.
2
Fototropizm bilan fotoperiodizmning farqi nima?
3
Sizda ikkita o‘simlik bor: biri ochiq dalada, ikkinchisi o‘rmon tubida o‘sadi. Qaysi birining bargi qalinroq bo‘lishi mumkin va nima uchun?
4
Nima uchun ultrabinafsha nurlardan himoyalanish (kiyim, quyosh kremi) muhim?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUstozlar kuni sovg‘asiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →