Biosfera chegaralari
Biosfera uch qobiq tutashgan joyda – atmosferaning quyi qismi, butun gidrosfera va litosferaning yuqori qatlamida joylashgan. Atmosferada hayot asosan troposferada (qutblarda 8–10 km, ekvatorda 18–20 km gacha) uchraydi; balandlik ortgan sari har 100 m da harorat taxminan 0,6 °C pasayadi. Stratosferadagi ozon qatlami (maksimal zichlik taxminan 20–25 km da) Quyoshning zararli ultrabinafsha nurlarining katta qismini yutadi, shu sababli quruqlikda hayot mumkin bo‘ldi; undan yuqorida hayot yo‘q. Okeanlarda tirik organizmlar eng chuqur joygacha (Mariana botig‘i ≈ 11 km) uchraydi, ammo fotosintez qiluvchilar yorug‘lik yetadigan yuqori qatlamlarda (taxminan 200–300 m gacha) yashaydi. Litosferada chuqurlik ortgan sari har 100 m da harorat taxminan 3 °C ko‘tariladi; ayrim bakteriyalar bir necha km chuqurlikda ham topilgan, ammo asosiy hayot tuproqda joylashgan. Hayot chegarasini yorug‘lik, harorat, suv, kislorod va bosim belgilaydi.
| Qobiq | Hayot qismi | Chegara |
|---|---|---|
| Atmosfera | troposfera | qutbda 8–10 km, ekvatorda 18–20 km |
| Gidrosfera | butun | Mariana chuqurligi ≈ 11 km |
| Litosfera | yuqori qatlam, tuproq | har 100 m da +3 °C |
Yo‘lovchi samolyoti taxminan 10 km balandlikda uchadi. U yerda havo juda siyrak va sovuq, shuning uchun salon germetik qilingan va havo bosimi saqlanadi. Biosfera chegarasiga yaqin joyda odam faqat maxsus sharoitda bo‘la oladi.
Aviatsiya muhandislari salonda bosim va havoni nazorat qiladi, chuqur dengiz tadqiqotchilari bosimga chidaydigan apparatlar yaratadi, tog‘ yo‘lboshchilari kislorod zaxirasini rejalashtiradi.
Daftarga yorug‘lik, harorat, suv, kislorod va bosim deb yozing; tog‘ cho‘qqisi va okean tubi uchun har birining mavjudligini «bor» yoki «yo‘q» deb belgilang.
Qog‘ozda 1 sm = 2 km masshtabda biosferaning vertikal kesimini chizing (−4 km dan +20 km gacha) va chegaralarni belgilang. Xavfsizlik: faqat chizma ishi.