Darslar 27–28 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
28
Biosfera chegaralari
Darslik: 136–138-betlar
MaqsadBiosfera chegaralarini (atmosfera, gidrosfera, litosfera) va hayotni cheklovchi omillarni tushuntirish; ozon qatlamining ahamiyatini aytib berish.
Biosfera uch qobiq tutashgan joyda – atmosferaning quyi qismi, butun gidrosfera va litosferaning yuqori qatlamida joylashgan. Atmosferada hayot asosan troposferada (qutblarda 8–10 km, ekvatorda 18–20 km gacha) uchraydi; balandlik ortgan sari har 100 m da harorat taxminan 0,6 °C pasayadi. Stratosferadagi ozon qatlami (maksimal zichlik taxminan 20–25 km da) Quyoshning zararli ultrabinafsha nurlarining katta qismini yutadi, shu sababli quruqlikda hayot mumkin bo‘ldi; undan yuqorida hayot yo‘q. Okeanlarda tirik organizmlar eng chuqur joygacha (Mariana botig‘i ≈ 11 km) uchraydi, ammo fotosintez qiluvchilar yorug‘lik yetadigan yuqori qatlamlarda (taxminan 200–300 m gacha) yashaydi. Litosferada chuqurlik ortgan sari har 100 m da harorat taxminan 3 °C ko‘tariladi; ayrim bakteriyalar bir necha km chuqurlikda ham topilgan, ammo asosiy hayot tuproqda joylashgan. Hayot chegarasini yorug‘lik, harorat, suv, kislorod va bosim belgilaydi.
Namunalar
Everest (Jomolungma) cho‘qqisida (taxminan 8,8 km) harorat, kislorod va suv shu darajada kam bo‘lib, o‘simliklar o‘smaydi; ammo taxminan 6,7 km balandlikkacha sakrovchi o‘rgimchaklar yashaydi, yuqorida esa faqat shamol keltirgan mikroorganizmlar vaqtinchalik uchraydi.
Chuqur dengiz gidrotermal manbalarida quyosh nuri yo‘q, lekin xemosintezlovchi bakteriyalar vodorod sulfid oksidlanishidan energiya olib, butun jamoani ta’minlaydi.
Sinfda faoliyat
Qog‘ozda 1 sm = 2 km masshtabda biosferaning vertikal kesimini chizing (−4 km dan +20 km gacha) va chegaralarni belgilang. Xavfsizlik: faqat chizma ishi.
Mashq
1
Qutblarda troposfera balandligi qancha va ekvatorda-chi?
Qutblarda 8–10 km, ekvatorda 18–20 km.
2
Yer yuzida harorat 24 °C. Har 100 m da 0,6 °C pasaysa, 3000 m balandlikda haroratni toping (°C).
6
3
Ozon qatlami nima uchun hayot uchun muhim?
U zararli ultrabinafsha nurlarning ko‘p qismini yutib, hujayralar DNKsini himoya qiladi.
4
Yer yuzida harorat 15 °C; chuqurlikda har 100 m da 3 °C ko‘tarilsa, 2000 m chuqurlikda necha °C bo‘ladi?