Darslar 53–54 · 2 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2018
54
Erkin A’zam. «Tanho qayiq»
Darslik: 2-qism, 122–151-betlar
MaqsadErkin A’zamning «Tanho qayiq» dramatik rivoyati mazmunini, bosh g‘oyasini va qahramonlarini tushunish.
Yangi so‘zlar
dramatik rivoyat · dramatic legendekologik muammo · ecological problemtimsol · symbolvasiyat · testament (last wish)
Tushuntirish
Erkin A’zam (1950-yilda tug‘ilgan) «Tanho qayiq»ni «Orol bobodan dramatik rivoyat» deb atagan; voqea qurigan Orol bo‘yidagi huvillagan ovulda o‘tadi, ovul qolgan Orol bobo qayiq yasaydi va shogirdlari Amet, Jumaboy, Tilovbergan, Genjamurod bilan Orol qaytib suvga to‘lishiga ishonadi. Uning o‘g‘li Qalimbet va qizi Gulxadicha shaharda yashaydi: Qalimbet otasiga uy va boshqa kishining o‘rnidagi haj safarini taklif qiladi, otasi bundan voz kechadi; Gulxadicha esa deputatlikka da’vogarligi uchun otasini shifokor ishtirokida majburan shaharga olib ketadi, chol esa qochib qaytadi. Amet otasi bosimi bilan ovulni tark etgan, lekin uning g‘oyasi bilan shogirdlar ovuldagi shishalarni Orol tomonga to‘kib, suvdek yaltiratgan; bobo Orolni suvga to‘lgan deb ko‘rib, quvonchdan vafot etadi, Amet qaytib keladi va bobosining qalpog‘ini boshiga kiyadi. Asarning oxirida shogirdlar qayiq-tobutni ko‘taradi, Orol bobo ovozi bilan «Sizlar bor ekansiz, Orol o‘lmaydi» deydi.
Namunalar
Misol: «Tanho qayiq» nomi – cho‘l o‘rtasida yolg‘iz qolgan Orol bobo va uning umidi timsoli: qayiq suvsiz qolgan, lekin ishonch hali tirik.
Misol: Qalimbet planshetda xaritadan Orolni qidirib, uni juda kichik ko‘rsatgani yangi avlodning Orolga e’tiborsizligini bildiradi.
Sinfda faoliyat
Qahramonlar jadvali: Orol bobo, Amet, Qalimbet, Gulxadicha uchun «Orolga munosabati – ota-bobosiga munosabati – so‘nggi tanlovi» ustunlarini to‘ldiring.
Mashq
1
«Tanho qayiq» qanday janrdagi asar va uni kim yozgan?
Dramatik rivoyat; Erkin A’zam yozgan.
2
Orol bobo hovlisida nima bilan shug‘ullanadi va nega?
Qayiq yasaydi: Orol albatta suvga to‘lishiga va qayiqlar kerak bo‘lishiga ishonadi.
3
Amet nima uchun ovulga qaytdi va uning xatti-harakati nimani bildiradi?
U Orolni va ustozini unutolmadi; qaytishi Orol va ustoz oldidagi sadoqat, mas’uliyatni ko‘rsatadi.
4
Qalimbet va Gulxadichaning xatti-harakatlarida qanday xarakter belgilari ko‘rinadi?
Foyda va obro‘ni ustun qo‘yish: ular otasining e’tiqodini tushunmay, o‘z manfaati uchun uni o‘z yo‘llariga solmoqchi.