Darslar 32–33 · 2 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2018
33
Murabba’ va muxammas
Darslik: 1-qism, 188–189-betlar
MaqsadMashrab murabba’i va muxammasi orqali bu janrlarning tuzilishi va mazmunini tushunish.
Yangi so‘zlar
murabba’ · poem in four-line stanzasmuxammas · poem in five-line stanzasband · stanzatakrorlanuvchi misra · refrain line
Tushuntirish
Murabba’da band to‘rt misradan iborat; Mashrabning «Bulbuldayinkim faryod etarman…» she’rida har bandning to‘rtinchi misrasi bir xil savol – «yorga yetar kun bormu, yoronlar?» – bilan tugaydi va umid bilan kutish ohangini beradi. She’rda oshiq bulbuldek faryod qiladi, g‘am dengizi to‘lqin ko‘taradi, hijron ahli uni qo‘ymaydi, ishq sham’i ko‘ksida yonadi, oxirida g‘aflatda qolgan Mashrab uyg‘onadi. Muxammasning har bandi besh misradan iborat: «Na g‘urbatlarni chektim…» she’rida «dastingdin» so‘zi radif bo‘lib, oxirgi ikki misra har bandda takrorlanadi. Unda shoir g‘urbat, vayrona, yaqinlaridan judolik va yolg‘izlik mashaqqatini bayon etadi, hech kim uning kabi parishon bo‘lmasligini tilaydi va Xudodan niyatiga yetkazishni so‘raydi. Savollar ham muxammas mustaqil yaratilishi yoki boshqa shoir g‘azaliga bog‘lanishi mumkinligini eslatadi.
Namunalar
Misol: Murabba’da to‘rtinchi misra savol bilan takrorlanishi har bandni yagona umidvor kayfiyatga bog‘laydi.
Misol: Muxammasda har bandning dastlabki uch misrasi o‘z qofiyasi bilan, so‘nggi ikkitasi esa takroriy bo‘lgani she’rga qo‘shiq ohangini beradi.
Sinfda faoliyat
Band hisobi: ikkala she’rda nechta band va har bandda nechta misra borligini sanab, tuzilish sxemasini chizing.
Mashq
1
Murabba’ va muxammas bandlari nechta misradan iborat?
Murabba’da to‘rt, muxammasda besh.
2
Murabba’dagi takrorlanuvchi misra qanday vazifa bajaradi?
Har bandni bir xil savol-umid ohangiga bog‘laydi va she’rga ritm beradi.
3
«Dastingdin» radifi muxammasda nimani ifodalaydi?
Shoirning charx (taqdir)dan shikoyati: bu dardlar uning qo‘lidan degan ma’no.
4
Muxammas haqidagi qaysi ikki variantni darslik eslatadi?
Boshqa shoir g‘azaliga bog‘lanishi yoki mustaqil yaratilishi.