Darslar 18–19 · 2 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2018
19
Rabg‘uziy she’rlari haqida
Darslik: 1-qism, 114–116-betlar
MaqsadRabg‘uziy g‘azalining shakli, vazni va o‘zbek she’riyatidagi o‘rnini tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
matla’ · opening couplet of a ghazalmaqta’ · closing couplet with the poet’s pen-nametaxallus · pen-namevazn · metre
Tushuntirish
Darslik «Kun hamalga kirdi…»ni o‘zbek adabiyotidagi ilk g‘azal deb baholaydi: u g‘azalning barcha shakliy talablarini bajargan, matla’dan maqta’gacha bahor mavzusi bir ip kabi davom etadi. O‘zbek adabiyotida maqta’da taxallus qo‘llash ilk bor aynan Rabg‘uziyda uchraydi. Qofiyalar «-zi» tovushiga tayanadi (navro‘zi, buzi, yuzi, yozi, qunduzi kabi) va turkiy so‘zlarning go‘zalligini ko‘rsatadi. G‘azalning vazni – ramali musammani mahzuf: foilotun ruknining sakkiz marta kelishi «musamman», oxirgi ruknda bir hijo kamligi «mahzuf» deb ataladi. Eski turkiy tilda «yig‘och» asosan «daraxt» ma’nosini bergan, shuning uchun «tol yig‘ochlar» tol daraxtlari deb tushuniladi.
Namunalar
Misol: Maqta’da shoir o‘z ismini – Nosir Rabg‘uziy – tilga olishi taxallus qo‘llashning ilk namunasidir.
Misol: Bir baytda foilotun sakkiz marta takrorlansa, «musamman»; agar oxirgi rukn bir hijo qisqa bo‘lsa, «mahzuf» deyiladi.
Sinfda faoliyat
Qofiya mashqi: «-zi» bilan tugaydigan beshta so‘zni g‘azaldan topib yozing va ularning ma’nosini ayting.
Mashq
1
Darslik nima uchun bu g‘azalni «ilk g‘azal» deydi?
U g‘azalning barcha shakliy talablarini bajargan va o‘zbek adabiyotida maqta’da taxallus bilan ilk namuna.
2
G‘azal vaznining to‘liq nomini ayting va uni izohlang.
Ramali musammani mahzuf: foilotun rukni sakkiz marta, oxirgi rukn bir hijo kam.
3
«Tol yig‘ochlar» ifodasidagi «yig‘och» so‘zi qanday ma’no bergan?
Qadimgi turkiy tilda «daraxt».
4
G‘azalning yaxlitligini nima ta’minlaydi?
Baytlarni bog‘lovchi mantiqiy ip – navro‘z, ilk bahor mavzusi.