§ 8. O‘zakda a–o unlilarining almashinishi
«гар-/гор-» o‘zagida urg‘u ostida «а», urg‘usiz «о» yoziladi: «нагар» – «нагореть». «зар-/зор-» da urg‘usiz «а» yoziladi: «зарянка», «озарение»; urg‘u ostida eshitilgan unli yoziladi: «зарево», «зори». «лаг-/лож-» da «г» oldidan «а», «ж» oldidan «о»: «прилагать – приложить». «кас-/кос-» da «н» dan oldin «о»: «прикоснуться», «-а-» suffiksi oldidan «а»: «касание». «раст-/ращ-/рос-» da urg‘usiz «а» «ст» va «щ» dan oldin yoziladi, boshqa joyda «о»: «растение», «наращивать», «выросший»; istisnolar: «отрасль, росток, ростовщик, Ростов». «мок-» — suyuqlikni o‘tkazish («вымокнуть»), «мак-» — suyuqlikka botirish («обмакнуть»). «равн-» — teng («равноправие»), «ровн-» — tekis («выровнять»).
| ildiz | qoida | misol |
|---|---|---|
| кас- / кос- | -а- dan oldin «а», -а- siz «о» | касаться — коснуться |
| гар- / гор- | zarbsiz «о», zarbli «а» | загар — загорать |
Maktab e’lonida rus tilida «Предложения принимаются до пятницы» deb yozilgan edi. Yozuvchi «лаг/лож» ildizidagi «о» ni «предлагать» bilan solishtirib tekshirdi. Ildizdagi unlini bilgan kishi e’lonni xatosiz yozadi.
E’lon yozuvchilar, muharrirlar va kotiblar ildizlardagi unlilarni qoida bo‘yicha to‘g‘ri yozadi.
«Излагать» va «изложение» so‘zlarini oling, ildizdagi «а» va «о» ni topib, nima uchun shunday yozilganini rus tilida yoki o‘z tilingizda tushuntiring.
«Qoida qaerda?» Kartochkada so‘z bo‘sh joy bilan; o‘quvchi kerakli harfni qo‘yib, qaysi qoida ishlashini aytadi.