☰ Mundarija · Rus tili

O‘zakdagi tovushlar almashinishi

Darslar 7–8 · 2 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 10-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2017
8

§ 8. O‘zakda a–o unlilarining almashinishi

Darslik: 21–22-betlar
Maqsad«гар-/гор-», «зар-/зор-», «лаг-/лож-», «кас-/кос-», «раст-/рос-», «мок-/мак-», «равн-/ровн-» o‘zaklaridagi «а»–«о» imlosini qoida bo‘yicha tanlash.
Yangi so‘zlar
корень (o‘zak) · корень (root)исключение (istisno) · исключение (exception)ударение (urg‘u) · ударение (stress)проверка (tekshirish) · проверка (check)
Tushuntirish

«гар-/гор-» o‘zagida urg‘u ostida «а», urg‘usiz «о» yoziladi: «нагар» – «нагореть». «зар-/зор-» da urg‘usiz «а» yoziladi: «зарянка», «озарение»; urg‘u ostida eshitilgan unli yoziladi: «зарево», «зори». «лаг-/лож-» da «г» oldidan «а», «ж» oldidan «о»: «прилагать – приложить». «кас-/кос-» da «н» dan oldin «о»: «прикоснуться», «-а-» suffiksi oldidan «а»: «касание». «раст-/ращ-/рос-» da urg‘usiz «а» «ст» va «щ» dan oldin yoziladi, boshqa joyda «о»: «растение», «наращивать», «выросший»; istisnolar: «отрасль, росток, ростовщик, Ростов». «мок-» — suyuqlikni o‘tkazish («вымокнуть»), «мак-» — suyuqlikka botirish («обмакнуть»). «равн-» — teng («равноправие»), «ровн-» — tekis («выровнять»).

Namunalar
«Равноправие» — «равн-»: ma’nosi «teng huquq». «Выровнять дорожку» — «ровн-»: ma’nosi «tekislamoq».
«Касание – прикоснуться»: birinchisida o‘zakdan keyin «-а-» bor, shuning uchun «а»; ikkinchisida «н» oldida «о» yoziladi.
Sinfda faoliyat

«Qoida qaerda?» Kartochkada so‘z bo‘sh joy bilan; o‘quvchi kerakli harfni qo‘yib, qaysi qoida ishlashini aytadi.

Mashq
1
Harfni qo‘ying: «наг…реть», «з…рянка».
2
Bo‘sh joylarni to‘ldiring: «прил…гать усилия», «прил…жить справку».
3
«Вым…кнуть» va «обм…кнуть»: ularning o‘zaklari qanday ma’no beradi?
4
Nima uchun «росток» so‘zida «о» yoziladi, garchi «ст» dan oldin turgan bo‘lsa ham?