Darslar 1–2 · 2 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 10-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2017
2
§ 2. Sinonimlar
Darslik: 6–7-betlar
MaqsadSinonimlarni topish, ular ma’no ottenkalari va uslubi bo‘yicha qanday farqlanishini tushunish, nutqda takrorni sinonim bilan almashtirish.
Yangi so‘zlar
синоним (ma’nodosh so‘z) · синоним (synonym)синонимический ряд (sinonimik qator) · синонимический ряд (synonymic row)оттенок значения (ma’no ottenkasi) · оттенок значения (shade of meaning)стилистическая окраска (uslubiy bo‘yoq) · стилистическая окраска (stylistic colouring)
Tushuntirish
Sinonimlar — talaffuzi va yozilishi har xil, ammo ma’nosi yaqin so‘zlar. Ma’nosi bir-biriga to‘liq mos keladigan sinonimlar kam: «орфография – правописание». Ko‘pincha sinonimlar ma’no ottenkasi bilan farq qiladi: «смелый – храбрый – отважный» qatorida «отважный» eng kuchli baho beradi. Ba’zi sinonimlar uslubi bilan ham farqlanadi: «глаза» — neytral so‘z, «очи» — she’riy va eskirgan. Bir-biriga yaqin so‘zlar qatori sinonimik qator deyiladi, uning bosh so‘zi odatda eng neytral so‘z bo‘ladi. Sinonimlar nutqni boyitadi va bir so‘zni ketma-ket takrorlashdan saqlaydi.
ветерок→ветер→буря
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Rus tilida do‘stona xat yozayotgan o‘quvchi maktab, zal va bog‘ haqida «большой» so‘zi uch marta takrorlanganini payqadi. U «огромная школа», «просторный зал» va «обширный сад» deb yozib, matnni boyitdi. Sinonimlar gapni jonli qiladi.
Kim ishlatadi
Yozuvchilar, tarjimonlar va nutq yozuvchilar takrorni sinonimlar bilan almashtiradi.
Bugun sinab ko‘ring
O‘zingiz yozgan bir matndagi takrorlangan so‘zni tagiga chizing va uni sinonim bilan almashtirib qayta yozing.
Namunalar
neytral
kitobiy
so‘zlashuv
лицо
лик
физиономия
говорить
вещать
болтать
Sinonimik qator: «идти – шагать – брести – топать». Bosh so‘z «идти» (neytral), qolganlari yurish usulini aniqlaydi.
Ottenka: «Он был сильно утомлён» va «Он был измотан» — ikkinchisida charchoq kuchliroq, so‘zlashuv ruhi bor.
Sinfda faoliyat
«Sinonimlar zanjiri». O‘quvchilar navbat bilan so‘z aytadi, keyingisi uning sinonimini topishi kerak; to‘xtab qolgan o‘yindan chiqadi.
Mashq
1
«Помощь» so‘ziga sinonim toping.
поддержка
2
Kuchi ortib borish tartibida joylashtiring: «холодно, морозно, прохладно».
прохладно – холодно – морозно
3
Takrorni sinonim bilan almashtiring: «Старый дом был очень старый, а двор старый и тёмный».
Старый дом был очень ветхим, а двор – запущенным и тёмным.
4
Nima uchun «глаза» va «очи» so‘zlarini har doim almashtirib bo‘lmaydi?
«Очи» — she’riy, eskirgan so‘z. Oddiy gapda («У меня болят очи») g‘alati eshitiladi, she’rda esa mos keladi.