ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Sheva va eskirgan so‘zlar uslubiyati

Darslar 9 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
9

Shevaga oid birliklar va eskirgan so‘zlar uslubiyati

Darslik: 31–33-betlar
MaqsadShevaga oid va eskirgan so‘zlarning (arxaizm, tarixiy so‘z) uslubiy vazifasini aniqlash.
Yangi so‘zlar
shevaga oid birlik · dialect unitarxaik so‘z · archaismtarixiy so‘z · historical wordmahalliy kolorit · local colour
Tushuntirish

Shevaga oid birliklar adabiy me’yordan tashqarida, shuning uchun ilmiy, rasmiy va publitsistik uslublarda ishlatilmaydi. Ular oddiy so‘zlashuvda va badiiy uslubda o‘rin topadi: yozuvchi qahramonning qaysi hududdan ekanini ko‘rsatish, mahalliy koloritni yaratish yoki hayotni haqqoniy tasvirlash uchun sheva so‘zini ongli ravishda keltiradi. Eskirgan so‘zlar ikki turga bo‘linadi. Arxaik so‘zning tushunchasi hozir ham bor, lekin uni boshqa so‘z ifodalaydi (yov – dushman, kent – shahar); tarixiy so‘z esa tushunchaning o‘zi yo‘qolgani uchun eskirgan (mingboshi, mirshab, xonlik). Tarixiy so‘zlar o‘tmishni real tasvirlash uchun, arxaizmlar esa tarixiy kolorit va ko‘tarinkilik uchun, ayniqsa badiiy va publitsistik matnda ishlatiladi.

TurMisolQayerda
shevagetdi (ketdi), jo‘q (yo‘q)so‘zlashuv, badiiy
arxaizmulus (xalq), bitik (yozuv)badiiy, tantanavor
tarixiy so‘zdorug‘a, xirojtarixiy matn
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktabga boshqa viloyatdan mehmon keldi va sinf bilmaydigan bir so‘zni aytdi. O‘quvchilar so‘rab, uning ma’nosini bilib oldi. Shundan keyin ular boshqa hudud kishilarining gapini tushunish oson bo‘lib qoldi.

Kim ishlatadi

Folklor yig‘uvchilar, tarixiy asar yozuvchilari, muzey yo‘riqchilari va lug‘at tuzuvchilar shevaviy va eskirgan so‘zlar bilan ishlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun eshitgan, o‘zingiz odatda aytmaydigan bir so‘zni eslab, u qaysi hudud yoki qaysi zamonga xos bo‘lishi mumkinligini o‘ylab ko‘ring.

Namunalar
Sheva: «getdi» (Xorazm shevasida «ketdi»), «jo‘q» (qipchoq shevalarida «yo‘q») – hikoyada qahramonning kelib chiqishini ko‘rsatadi.
Eskirgan so‘z: «yov» (arxaizm, hozir – «dushman»); «mingboshi» (tarixiy so‘z: eski hokimiyat tizimidagi lavozim).
Sinfda faoliyat

«Eskirgan so‘zlar lug‘ati»: guruhlar tarixiy asardan topilgan 6 ta eski so‘zni lug‘atdan izohlaydi va arxaizm yoki tarixiy so‘zligini aniqlaydi.

Mashq
1
Nima uchun sheva so‘zlari ilmiy uslubda ishlatilmaydi?
2
Arxaizm bilan tarixiy so‘zning farqini ayting.
3
«Mirshab», «xonlik», «kent» so‘zlarini turlarga ajrating.
4
Nega yozuvchi qahramon nutqida ba’zan sheva so‘zini ataylab qoldiradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmi sariq, yarmi yashil?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →