Shevaga oid birliklar va eskirgan so‘zlar uslubiyati
Shevaga oid birliklar adabiy me’yordan tashqarida, shuning uchun ilmiy, rasmiy va publitsistik uslublarda ishlatilmaydi. Ular oddiy so‘zlashuvda va badiiy uslubda o‘rin topadi: yozuvchi qahramonning qaysi hududdan ekanini ko‘rsatish, mahalliy koloritni yaratish yoki hayotni haqqoniy tasvirlash uchun sheva so‘zini ongli ravishda keltiradi. Eskirgan so‘zlar ikki turga bo‘linadi. Arxaik so‘zning tushunchasi hozir ham bor, lekin uni boshqa so‘z ifodalaydi (yov – dushman, kent – shahar); tarixiy so‘z esa tushunchaning o‘zi yo‘qolgani uchun eskirgan (mingboshi, mirshab, xonlik). Tarixiy so‘zlar o‘tmishni real tasvirlash uchun, arxaizmlar esa tarixiy kolorit va ko‘tarinkilik uchun, ayniqsa badiiy va publitsistik matnda ishlatiladi.
| Tur | Misol | Qayerda |
|---|---|---|
| sheva | getdi (ketdi), jo‘q (yo‘q) | so‘zlashuv, badiiy |
| arxaizm | ulus (xalq), bitik (yozuv) | badiiy, tantanavor |
| tarixiy so‘z | dorug‘a, xiroj | tarixiy matn |
Maktabga boshqa viloyatdan mehmon keldi va sinf bilmaydigan bir so‘zni aytdi. O‘quvchilar so‘rab, uning ma’nosini bilib oldi. Shundan keyin ular boshqa hudud kishilarining gapini tushunish oson bo‘lib qoldi.
Folklor yig‘uvchilar, tarixiy asar yozuvchilari, muzey yo‘riqchilari va lug‘at tuzuvchilar shevaviy va eskirgan so‘zlar bilan ishlaydi.
Bugun eshitgan, o‘zingiz odatda aytmaydigan bir so‘zni eslab, u qaysi hudud yoki qaysi zamonga xos bo‘lishi mumkinligini o‘ylab ko‘ring.
«Eskirgan so‘zlar lug‘ati»: guruhlar tarixiy asardan topilgan 6 ta eski so‘zni lug‘atdan izohlaydi va arxaizm yoki tarixiy so‘zligini aniqlaydi.