Darslar 9 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
9
Shevaga oid birliklar va eskirgan so‘zlar uslubiyati
Darslik: 31–33-betlar
MaqsadShevaga oid va eskirgan so‘zlarning (arxaizm, tarixiy so‘z) uslubiy vazifasini aniqlash.
Yangi so‘zlar
shevaga oid birlik · dialect unitarxaik so‘z · archaismtarixiy so‘z · historical wordmahalliy kolorit · local colour
Tushuntirish
Shevaga oid birliklar adabiy me’yordan tashqarida, shuning uchun ilmiy, rasmiy va publitsistik uslublarda ishlatilmaydi. Ular oddiy so‘zlashuvda va badiiy uslubda o‘rin topadi: yozuvchi qahramonning qaysi hududdan ekanini ko‘rsatish, mahalliy koloritni yaratish yoki hayotni haqqoniy tasvirlash uchun sheva so‘zini ongli ravishda keltiradi. Eskirgan so‘zlar ikki turga bo‘linadi. Arxaik so‘zning tushunchasi hozir ham bor, lekin uni boshqa so‘z ifodalaydi (yov – dushman, kent – shahar); tarixiy so‘z esa tushunchaning o‘zi yo‘qolgani uchun eskirgan (mingboshi, mirshab, xonlik). Tarixiy so‘zlar o‘tmishni real tasvirlash uchun, arxaizmlar esa tarixiy kolorit va ko‘tarinkilik uchun, ayniqsa badiiy va publitsistik matnda ishlatiladi.
Namunalar
Sheva: «getdi» (Xorazm shevasida «ketdi»), «jo‘q» (qipchoq shevalarida «yo‘q») – hikoyada qahramonning kelib chiqishini ko‘rsatadi.
Eskirgan so‘z: «yov» (arxaizm, hozir – «dushman»); «mingboshi» (tarixiy so‘z: eski hokimiyat tizimidagi lavozim).
Sinfda faoliyat
«Eskirgan so‘zlar lug‘ati»: guruhlar tarixiy asardan topilgan 6 ta eski so‘zni lug‘atdan izohlaydi va arxaizm yoki tarixiy so‘zligini aniqlaydi.
Mashq
1
Nima uchun sheva so‘zlari ilmiy uslubda ishlatilmaydi?
Chunki ular adabiy me’yordan tashqarida; ilmiy matn hammaga bir xil tushunarli va me’yorli bo‘lishi kerak.
2
Arxaizm bilan tarixiy so‘zning farqini ayting.
Arxaizmda tushuncha bor, so‘zi eskirgan; tarixiy so‘zda tushunchaning o‘zi yo‘q.