☰ Mundarija · Ona tili

Uslubiyat. Til va uslub

Darslar 3 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
3

Uslubiyat. Til va uslub

Darslik: 11–13-betlar
MaqsadNutq uslubi va uslubiyat tushunchalarini izohlash; beshta asosiy uslubni sanash.
Yangi so‘zlar
nutq uslubi · speech styleuslubiyat · stylistics (also: uslubshunoslik)til va nutq · language and speechtil xususiyati · feature of language
Tushuntirish

Til – so‘z va qoidalar tizimi, nutq esa shu tizimdan aniq vaziyatda foydalanish jarayoni. Nutq uslubi – jamiyat hayotining biror sohasiga (fan, davlat ishi, san’at va hokazo) va shu sohadagi muloqot maqsadiga moslashgan til ko‘rinishi. Har bir uslub o‘ziga xos til xususiyatlariga ega: tanlanadigan so‘zlar, gap qurilishi va ohang farq qiladi. Uslubiyat so‘zi ikki ma’noda ishlatiladi: uslublarga xos til belgilarining jami va ularni tekshiradigan tilshunoslik bo‘limi (uning boshqa nomi – uslubshunoslik). Asosiy uslublar beshta: so‘zlashuv, publitsistik, badiiy, ilmiy va rasmiy uslub. Kishi o‘zi gapirayotgan maqsadga qarab uslubni o‘zgartirib turadi, ko‘pincha buni sezmaydi ham.

Namunalar
«Maktab kutubxonasining ish vaqti soat 8.00 dan 17.00 gacha etib belgilansin» – rasmiy uslub; «Taniqli olim nazariy asarida terminlarning aniq ta’rifini beradi» – ilmiy uslub.
«Voy, bugun yomg‘ir yog‘arkan-ku!» – so‘zlashuv uslubi: undov va «-ku» yuklamasi jonli ohangni beradi.
Sinfda faoliyat

«Uslubni top»: o‘qituvchi besh xil qisqa parcha o‘qiydi; o‘quvchilar kartochkalarni ko‘tarib uslub nomini ko‘rsatadi.

Mashq
1
Nutq uslubi deb nimaga aytiladi?
2
Beshta asosiy nutq uslubini sanang.
3
«Ushbu ariza ko‘rib chiqilsin» gapi qaysi uslubga mansub?
4
Nega til va nutqni bir narsa deb bo‘lmaydi?