Uslubiyat. Til va uslub
Til – so‘z va qoidalar tizimi, nutq esa shu tizimdan aniq vaziyatda foydalanish jarayoni. Nutq uslubi – jamiyat hayotining biror sohasiga (fan, davlat ishi, san’at va hokazo) va shu sohadagi muloqot maqsadiga moslashgan til ko‘rinishi. Har bir uslub o‘ziga xos til xususiyatlariga ega: tanlanadigan so‘zlar, gap qurilishi va ohang farq qiladi. Uslubiyat so‘zi ikki ma’noda ishlatiladi: uslublarga xos til belgilarining jami va ularni tekshiradigan tilshunoslik bo‘limi (uning boshqa nomi – uslubshunoslik). Asosiy uslublar beshta: so‘zlashuv, publitsistik, badiiy, ilmiy va rasmiy uslub. Kishi o‘zi gapirayotgan maqsadga qarab uslubni o‘zgartirib turadi, ko‘pincha buni sezmaydi ham.
| Uslub | Sohasi | Misol |
|---|---|---|
| so‘zlashuv | kundalik muloqot | Kelib qol-a. |
| publitsistik | gazeta, radio | Yangi kutubxona ochildi. |
| badiiy | she’r, hikoya | Kuz bog‘larga oltin libos kiydirdi. |
| ilmiy | fan | Olim terminning ta’rifini beradi. |
| rasmiy | idora | Majlis soat 10 da o‘tkaziladi. |
Bir o‘quvchi kechqurun uch narsani o‘qiydi: fan kitobidagi tushuntirishni, qisqa yangilikni va ertakni. Har birining so‘zlari va ohangi boshqacha, shuning uchun u har matndan nimani kutishni oldindan biladi va tezroq tushunadi.
Muharrirlar, tarjimonlar va test tuzuvchilar matnning uslubini aniq bilib, uni o‘zgartirmay saqlaydi.
Bugun o‘qigan yoki eshitgan ikki xil matndan (masalan, maktab e’loni va tanaffusdagi suhbat) bittadan gap eslang va ularning ohangi qanday farq qilishini ayting.
«Uslubni top»: o‘qituvchi besh xil qisqa parcha o‘qiydi; o‘quvchilar kartochkalarni ko‘tarib uslub nomini ko‘rsatadi.