ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Uslubiyat. Til va uslub

Darslar 3 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
3

Uslubiyat. Til va uslub

Darslik: 11–13-betlar
MaqsadNutq uslubi va uslubiyat tushunchalarini izohlash; beshta asosiy uslubni sanash.
Yangi so‘zlar
nutq uslubi · speech styleuslubiyat · stylistics (also: uslubshunoslik)til va nutq · language and speechtil xususiyati · feature of language
Tushuntirish

Til – so‘z va qoidalar tizimi, nutq esa shu tizimdan aniq vaziyatda foydalanish jarayoni. Nutq uslubi – jamiyat hayotining biror sohasiga (fan, davlat ishi, san’at va hokazo) va shu sohadagi muloqot maqsadiga moslashgan til ko‘rinishi. Har bir uslub o‘ziga xos til xususiyatlariga ega: tanlanadigan so‘zlar, gap qurilishi va ohang farq qiladi. Uslubiyat so‘zi ikki ma’noda ishlatiladi: uslublarga xos til belgilarining jami va ularni tekshiradigan tilshunoslik bo‘limi (uning boshqa nomi – uslubshunoslik). Asosiy uslublar beshta: so‘zlashuv, publitsistik, badiiy, ilmiy va rasmiy uslub. Kishi o‘zi gapirayotgan maqsadga qarab uslubni o‘zgartirib turadi, ko‘pincha buni sezmaydi ham.

UslubSohasiMisol
so‘zlashuvkundalik muloqotKelib qol-a.
publitsistikgazeta, radioYangi kutubxona ochildi.
badiiyshe’r, hikoyaKuz bog‘larga oltin libos kiydirdi.
ilmiyfanOlim terminning ta’rifini beradi.
rasmiyidoraMajlis soat 10 da o‘tkaziladi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bir o‘quvchi kechqurun uch narsani o‘qiydi: fan kitobidagi tushuntirishni, qisqa yangilikni va ertakni. Har birining so‘zlari va ohangi boshqacha, shuning uchun u har matndan nimani kutishni oldindan biladi va tezroq tushunadi.

Kim ishlatadi

Muharrirlar, tarjimonlar va test tuzuvchilar matnning uslubini aniq bilib, uni o‘zgartirmay saqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun o‘qigan yoki eshitgan ikki xil matndan (masalan, maktab e’loni va tanaffusdagi suhbat) bittadan gap eslang va ularning ohangi qanday farq qilishini ayting.

Namunalar
«Maktab kutubxonasining ish vaqti soat 8.00 dan 17.00 gacha etib belgilansin» – rasmiy uslub; «Taniqli olim nazariy asarida terminlarning aniq ta’rifini beradi» – ilmiy uslub.
«Voy, bugun yomg‘ir yog‘arkan-ku!» – so‘zlashuv uslubi: undov va «-ku» yuklamasi jonli ohangni beradi.
Sinfda faoliyat

«Uslubni top»: o‘qituvchi besh xil qisqa parcha o‘qiydi; o‘quvchilar kartochkalarni ko‘tarib uslub nomini ko‘rsatadi.

Mashq
1
Nutq uslubi deb nimaga aytiladi?
2
Beshta asosiy nutq uslubini sanang.
3
«Ushbu ariza ko‘rib chiqilsin» gapi qaysi uslubga mansub?
4
Nega til va nutqni bir narsa deb bo‘lmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli«Shakarsiz» — uglevodsizmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →