Zamon qo‘shimchalari uslubiyati
Fe’lning zamon shakllari harakatning o‘tgan, hozirgi yoki kelasi zamonda bo‘lishini bildiradi. Ammo uslub va nutqiy vaziyat talabiga ko‘ra zamon shakllari o‘rin almashishi, ma’nosi ko‘chishi mumkin. Hozirgi zamonni bildiruvchi -yapti so‘zlashuvga, -moqda yozma matnga, -yotir she’riy nutqqa xos; kelasi zamon -ajak shakli tantanavorlik beradi. So‘zlashuvda o‘tgan zamon -di shakli ba’zan hozirgi yoki kelasi zamon o‘rnida keladi: «Men ketdim, xayr!» (hozir ketyapman), «Yuring, ketdik!» (ketamiz). Badiiy va so‘zlashuv nutqida o‘tgan voqeani hozirgi zamon shaklida hikoya qilish (tarixiy hozirgi zamon) bayonni jonli qiladi. Ilmiy uslubda hozirgi-kelasi zamon shakli (-a, -y) aniq vaqtni emas, umumiy va odatiy holatni bildiradi: «Ravish harakatning belgisini bildiradi».
| Shakl | Ma’no | Misol |
|---|---|---|
| tarixiy hozirgi | o‘tgan voqea jonli beriladi | bola yugurib keladi-da, ushlaydi |
| hozirgi-kelasi | odatiy harakat | U har kuni o‘qiydi. |
Sinfdoshlariga ekskursiyani aytib berayotgan o‘quvchi qiziq joyga kelganda gapni hozirgi zamonga o‘tkazadi, shunda hamma voqeani ko‘z oldida ko‘rgandek tinglaydi. Ekskursiya hisobotini yozganda esa o‘tgan zamondan foydalanadi.
Hikoyachilar, sport sharhlovchilari, yo‘riqchilar jonli hikoyada, darslik mualliflari esa ta’rif berishda zamon shakllarini shunday tanlaydi.
Bugun biror kishi o‘tgan voqeani jonlantirib aytayotganini eshitsangiz, qaysi payt shakli o‘zgarganini sezib qo‘ying.
«Zamonni almashtir»: guruh o‘tgan voqeani hikoya qiladi, so‘ng uni tarixiy hozirgi zamon shaklida qayta aytadi.