Darslar 16 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
zamon shakli · tense formzamon ma’nosining ko‘chishi · transfer of tense meaningtarixiy hozirgi zamon · historical presentodatiylik · habitual / general meaning
Tushuntirish
Fe’lning zamon shakllari harakatning o‘tgan, hozirgi yoki kelasi zamonda bo‘lishini bildiradi. Ammo uslub va nutqiy vaziyat talabiga ko‘ra zamon shakllari o‘rin almashishi, ma’nosi ko‘chishi mumkin. Hozirgi zamonni bildiruvchi -yapti so‘zlashuvga, -moqda yozma matnga, -yotir she’riy nutqqa xos; kelasi zamon -ajak shakli tantanavorlik beradi. So‘zlashuvda o‘tgan zamon -di shakli ba’zan hozirgi yoki kelasi zamon o‘rnida keladi: «Men ketdim, xayr!» (hozir ketyapman), «Yuring, ketdik!» (ketamiz). Badiiy va so‘zlashuv nutqida o‘tgan voqeani hozirgi zamon shaklida hikoya qilish (tarixiy hozirgi zamon) bayonni jonli qiladi. Ilmiy uslubda hozirgi-kelasi zamon shakli (-a, -y) aniq vaqtni emas, umumiy va odatiy holatni bildiradi: «Ravish harakatning belgisini bildiradi».
Namunalar
Tarixiy hozirgi: «Kecha bozorga ketayotsam, bir bola yugurib keladi-da, qo‘limdan ushlaydi» – voqea o‘tgan, shakl hozirgi zamon.
Odatiylik va ko‘chish: «Quyosh sharqdan chiqadi» (umumiy haqiqat); «Mana, keldim!» (hozirgina kelayotgan yoki kelgan kishining so‘zlashuvdagi gapi).
Sinfda faoliyat
«Zamonni almashtir»: guruh o‘tgan voqeani hikoya qiladi, so‘ng uni tarixiy hozirgi zamon shaklida qayta aytadi.
Mashq
1
Hozirgi zamonning uchta shaklini va ularning uslubiy xosligini ayting.