Darslar 19 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
19
Sintaktik vositalarni nutqiy uslublarda qo‘llash. Gapda so‘z tartibi uslubiyati
Darslik: 64–67-betlar
MaqsadGapda so‘zlarning odatdagi va o‘zgargan (inversion) tartibini, mantiq urg‘usining ahamiyatini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
so‘z tartibi · word orderinversiya · inversion (changed order)mantiq urg‘usi · logical stresskesim · predicate
Tushuntirish
O‘zbek tilida gapda so‘zlarning odatdagi tartibi bor: ega oldin, kesim keyin keladi; aniqlovchi aniqlanmishdan, to‘ldiruvchi va hol kesimdan oldin turadi, shuning uchun kesim odatda gap oxirida bo‘ladi. Uslubiy maqsadda bu tartib o‘zgartirilishi mumkin; o‘zgargan tartib inversiya deyiladi. Ilmiy va rasmiy uslubda tartib asosan qat’iy saqlanadi, so‘zlashuv, badiiy va publitsistik uslubda esa inversiya uchraydi, she’riyatda ayniqsa keng qo‘llanadi. So‘z tartibi mantiq urg‘usi bilan ham o‘zgaradi: ta’kidlanishi kerak bo‘lgan bo‘lak kesimdan oldin, uning yonida qo‘yiladi. Masalan, «Akam kecha kitobni kutubxonadan oldi» gapida «kutubxonadan» mantiqiy urg‘uli: kitob boshqa joydan emas, kutubxonadan olingan.
Namunalar
Odatdagi: «Bahor keldi.» Inversiya: «Keldi bahor, ochildi gullar» – kesim oldinga o‘tib, jonlilik va she’riy ohang bergan.
Mantiq urg‘usi: «Sinfdoshim kecha kinoga bordi» – urg‘u «kinoga»da (boshqa joyga emas); «Sinfdoshim kinoga kecha bordi» – urg‘u «kecha»da (boshqa kun emas).
Sinfda faoliyat
«Urg‘uni ko‘chir»: bitta gap yoziladi; guruhlar so‘zlarni ko‘chirib, har gal boshqa bo‘lakka urg‘u beradi va ma’noni izohlaydi.
Mashq
1
Gapda odatdagi so‘z tartibi qanday?
Ega – to‘ldiruvchi/hol – kesim; kesim oxirida, aniqlovchi aniqlanmishdan oldin.
2
«Ochildi gullar bog‘larda» gapining odatdagi tartibini yozing.
«Gullar bog‘larda ochildi.»
3
«Do‘stim kitobni menga berdi» va «Do‘stim menga kitobni berdi» gaplarida urg‘u qaysi bo‘lakda?