Gapdagi kiritmalar uslubiyati
Kiritma – gap ichiga qo‘yilib, aytilayotgan fikrni izohlaydigan yoki unga yangi ma’lumot qo‘shadigan birlik. Kirishdan farqi shundaki, kirish munosabat bildiradi, kiritma esa yangi axborot, izoh yoki eslatma beradi. Kiritma so‘z, so‘z birikmasi yoki gap shaklida bo‘lishi mumkin va ko‘pincha qavs bilan, ba’zan tire bilan ajratiladi. U nutqning aniqligi va to‘liqligini ta’minlagani uchun barcha uslubda uchraydi. Badiiy va publitsistik matnda kiritma orqali yozuvchi qahramonning o‘ziga xos gapirish odatini ko‘rsatadi yoki o‘z munosabatini qisqa luqma tarzida qo‘shib qo‘yadi. Kiritmani gapdan tushirsak, gap mazmuni o‘zgarmaydi, ammo qo‘shimcha ma’lumot yo‘qoladi.
| Kirish | Kiritma | |
|---|---|---|
| nima beradi | munosabat | yangi ma’lumot, izoh |
| belgi | vergul | qavs, tire |
| misol | Balki, u keladi. | Bobom (u sakson yoshda) bog‘da ishlaydi. |
To‘garak jadvalini yozayotib, o‘quvchi asosiy qatorni qisqa qoldirib, joyni qavs ichida yozadi: «Uchrashuv juma kuni (ikkinchi qavatdagi xona)». Jadval ixcham ko‘rinadi va hamma kerakli joyni topadi.
Darslik va ensiklopediya mualliflari, yo‘riqnoma yozuvchilar va subtitr tuzuvchilar qo‘shimcha izohni qavs ichida beradi.
Bugun biror kishi gapi orasida qisqa izoh qo‘shib qo‘ysa, shu izohni ichingizda ajratib oling va uni olib tashlasangiz, nima yo‘qolishini o‘ylang.
«Qavsni ochib ko‘r»: matndagi kiritmalar o‘chirib o‘qiladi; sinf qaysi ma’lumot yo‘qolganini aytadi.