ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Gapdagi kiritmalar uslubiyati

Darslar 24 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
24

Gapdagi kiritmalar uslubiyati

Darslik: 83–85-betlar
MaqsadKiritmalarni kirishlardan farqlash, ularning uslubiy vazifasi va tinish belgilarini bilish.
Yangi so‘zlar
kiritma · inserted unit (parenthetical remark)qo‘shimcha izoh · additional explanationqavs · bracketstire · dash
Tushuntirish

Kiritma – gap ichiga qo‘yilib, aytilayotgan fikrni izohlaydigan yoki unga yangi ma’lumot qo‘shadigan birlik. Kirishdan farqi shundaki, kirish munosabat bildiradi, kiritma esa yangi axborot, izoh yoki eslatma beradi. Kiritma so‘z, so‘z birikmasi yoki gap shaklida bo‘lishi mumkin va ko‘pincha qavs bilan, ba’zan tire bilan ajratiladi. U nutqning aniqligi va to‘liqligini ta’minlagani uchun barcha uslubda uchraydi. Badiiy va publitsistik matnda kiritma orqali yozuvchi qahramonning o‘ziga xos gapirish odatini ko‘rsatadi yoki o‘z munosabatini qisqa luqma tarzida qo‘shib qo‘yadi. Kiritmani gapdan tushirsak, gap mazmuni o‘zgarmaydi, ammo qo‘shimcha ma’lumot yo‘qoladi.

KirishKiritma
nima beradimunosabatyangi ma’lumot, izoh
belgivergulqavs, tire
misolBalki, u keladi.Bobom (u sakson yoshda) bog‘da ishlaydi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

To‘garak jadvalini yozayotib, o‘quvchi asosiy qatorni qisqa qoldirib, joyni qavs ichida yozadi: «Uchrashuv juma kuni (ikkinchi qavatdagi xona)». Jadval ixcham ko‘rinadi va hamma kerakli joyni topadi.

Kim ishlatadi

Darslik va ensiklopediya mualliflari, yo‘riqnoma yozuvchilar va subtitr tuzuvchilar qo‘shimcha izohni qavs ichida beradi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun biror kishi gapi orasida qisqa izoh qo‘shib qo‘ysa, shu izohni ichingizda ajratib oling va uni olib tashlasangiz, nima yo‘qolishini o‘ylang.

Namunalar
Qavs bilan: «Anvar (sinfimiz sardori) tanlovga yozildi.» – so‘z birikmasi shaklidagi kiritma, izoh beradi.
Gap shaklida: «Kecha (havo juda sovuq edi) dalaga bordik.» – qavsdagi gap sharoit haqida qo‘shimcha axborot beradi.
Sinfda faoliyat

«Qavsni ochib ko‘r»: matndagi kiritmalar o‘chirib o‘qiladi; sinf qaysi ma’lumot yo‘qolganini aytadi.

Mashq
1
Kiritma kirishdan nimasi bilan farq qiladi?
2
«Kitob (qalin muqovali) javonda turibdi» gapida kiritmani toping va ajratish belgisini ayting.
3
«Afsuski, uyda hech kim yo‘q» va «Ukam (u hali kichik) uyda yolg‘iz» gaplarini solishtiring.
4
Nega yozuvchilar kiritmadan foydalanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli10 % chegirma — rostmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →