☰ Mundarija · Ona tili

Milliy til va adabiy til

Darslar 2 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
2

Milliy til va adabiy til. Adabiy tilning og‘zaki va yozma shakllari

Darslik: 6–10-betlar
MaqsadMilliy til va adabiy tilning farqini, adabiy tilning og‘zaki va yozma shakllarini ajratish.
Yangi so‘zlar
milliy til · national languageadabiy til · literary languageadabiy me’yor · literary normsheva · dialect
Tushuntirish

Milliy til – bir millat uchun umumiy bo‘lgan butun til boyligi: unga adabiy til ham, xalq shevalari ham, oddiy so‘zlashuv unsurlari ham, jargonlar ham kiradi. Adabiy til – milliy tilning ishlov berilgan, me’yorlashgan oliy shakli; uning imlo, talaffuz, so‘z qo‘llash va grammatika me’yorlariga barcha foydalanuvchilar amal qilishi shart. Shevalar adabiy til boyishining manbasi bo‘la oladi, lekin ularning o‘zi adabiy me’yordan tashqarida turadi. Adabiy til ikki ko‘rinishda yashaydi: og‘zaki (ma’ruza, nutq, suhbat) va yozma (kitob, hujjat, maqola). Qaysi birini tanlash muloqot maqsadiga bog‘liq, ammo me’yorlarni mustahkamlashda yozuvning roli kattaroq. O‘zbek tiliga 1989-yilda davlat tili maqomi berilgan.

Namunalar
Ayrim shevalarda «jo‘q», «jaxshi» deyiladi, adabiy tilda esa «yo‘q», «yaxshi»: bu tovush farqi sheva shaklining me’yordan tashqarida ekanini ko‘rsatadi.
Og‘zaki adabiy nutq: maktabdagi qisqa ma’ruza – to‘xtam, ohang va me’yorga rioya qilinadi. Yozma adabiy nutq: ariza, maqola yoki hisobot – imlo va tinish belgilariga amal qilinadi.
Sinfda faoliyat

«Mening shevam – mening boyligim»: o‘quvchilar o‘z hududining 3–4 ta shevaviy so‘zini aytadi, sinfdoshlar uning adabiy shaklini topadi.

Mashq
1
Milliy tilga qanday unsurlar kiradi?
2
Adabiy tilning og‘zaki va yozma shakliga bittadan misol keltiring.
3
«O‘qiyapman» o‘rniga shevada «o‘qivomman» desa, bu nimani bildiradi?
4
Nima uchun adabiy me’yorlar barcha uchun majburiy?