Ko‘plik qo‘shimchasi uslubiyati
Ko‘plik qo‘shimchasi -lar odatda birdan ortiqlikni bildiradi: kitoblar, o‘quvchilar. Aniq miqdor ko‘rsatilganda uni qo‘shish uslubiy xato: to‘g‘risi yettita daftar, yettita daftarlar emas. Ilmiy va (qisman) rasmiy uslubdan boshqa uslublarda -lar qo‘shimcha ma’nolarni ham ifodalaydi. Hurmat: Ustozim aytdilar. Kinoya: Katta olim kelibdilar-da! Kuchaytirish: Bayram kuni ko‘chalar shodliklarga to‘ldi. Umumlashtirish: Alisherlar ham shu maktabda o‘qigan. Taxmin: soat to‘rtlarda, qirq yoshlarda. Ilmiy uslubda esa -lar asosan faqat grammatik ko‘plikni bildiradi, shuning uchun ilmiy matnda bunday ko‘chma ma’nolardan saqlanadi.
| Misol | -lar haqida |
|---|---|
| yettita daftar | aniq son bilan -lar qo‘shilmaydi |
| Ustoz darsga kirdilar. | hurmat |
kitoblar = kitob + lar
Bosh kelishik: kim? nima?
Tartib: o‘zak + ko‘plik + egalik + kelishik
Maktab bayramiga tayyorgarlikda o‘quvchi ro‘yxatga «ikkita savat, uchta idish» deb yozadi va sonning yoniga ortiqcha -lar qo‘shmaydi. Ro‘yxat qisqa va aniq chiqadi. Keyin shu o‘quvchi mehmon keksaga hurmat bilan murojaat qilganda -lar qo‘shimchasini o‘rnida ishlatadi.
Omborchilar, ro‘yxat tuzuvchi o‘qituvchilar va tarjimonlar sonni aniq yozadi; hurmat va ohang uchun -lar qo‘shimchasi esa suhbatda uchraydi.
Bugun atrofingizdagi to‘rt xil narsani sonlari bilan yozib chiqing va birortasining oldida ortiqcha ko‘plik qo‘shimchasi yo‘qligini tekshiring.
«-lar nima dedi?»: o‘qituvchi gaplarni o‘qiydi, o‘quvchilar -lar ifodalagan ma’noni (hurmat, kinoya, taxmin va h.k.) aytadi.