Darslar 1 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
1
Kirish
Darslik: 4–5-betlar
MaqsadGrammatika va uslubiyat o‘rtasidagi farqni tushunish; bu yilgi o‘quv maqsadini aniqlash.
Yangi so‘zlar
uslubiyat · stylisticsnutqiy vaziyat · speech situationifodalilik · expressivenesstil vositasi · language means (unit)
Tushuntirish
Grammatika to‘g‘ri gapirish va yozish qoidalarini beradi. Uslubiyat esa to‘g‘ri tuzilgan nutqni aniq, ifodali va ta’sirli qilish yo‘llarini o‘rgatadi. Oldingi sinflarda siz fonetika (tovushlar), leksikologiya (so‘z ma’nolari), morfologiya (so‘z shakllari va turkumlari) hamda sintaksis (birikma va gap)ni o‘rgandingiz. Bu yil shu bilimlarga tayanib, kim, kimga, qayerda va nima uchun gapirayotganiga qarab til birliklarini tanlashni mashq qilamiz. Bir xil mazmunni do‘stingga aytish, e’lon yozish yoki she’rda ifodalash uchun har xil vositalar kerak bo‘ladi. Vositani o‘rnida tanlay olish – nutq madaniyatining asosi.
Namunalar
Bir mazmun – ikki ifoda: «Ertaga soat 9 da yig‘ilishga kelishingiz so‘raladi» (rasmiy) va «Ertaga to‘qqizda yig‘ilish bor, kelib qol-a» (do‘stona).
Ikkala gap ham grammatik jihatdan to‘g‘ri, lekin joyi boshqa: «Fotosintezda o‘simlik yorug‘lik energiyasini kimyoviy energiyaga aylantiradi» – darslik uchun; «Yashil barglar quyosh nurini yeb, undan shirin kuch yig‘adi» – hikoya uchun.
Sinfda faoliyat
«Bir gap – uch joy»: sinf uch guruhga bo‘linadi. Har guruh bir xabarni (masalan, «dars ertaga ko‘chirildi») maktab e’lon taxtasi, do‘stiga xabar va hikoya uchun alohida shaklda aytadi.
Mashq
1
Grammatika va uslubiyat nimasi bilan farq qiladi?
Grammatika to‘g‘ri nutq qoidalarini beradi; uslubiyat to‘g‘ri nutqni aniq, ifodali va ta’sirli qilishni o‘rgatadi.
2
So‘zlarning ma’nolari, ma’nodoshlik va shakldoshlik tilshunoslikning qaysi bo‘limida o‘rganiladi?
Leksikologiyada.
3
Do‘stingga yozgan qisqa xabarda «Ishtirok etishingiz so‘raladi» deysanmi? Nega?
Yo‘q: bu ibora rasmiy xat uchun; do‘stga yozilgan xabarda u sovuq va g‘alati tuyuladi, ya’ni nutqiy vaziyatga mos kelmaydi.
4
Nega grammatik jihatdan to‘g‘ri nutq ham ba’zan yomon nutq bo‘lishi mumkin?
Chunki to‘g‘rilikdan tashqari aniqlik, vaziyatga moslik va ta’sirchanlik ham kerak; noo‘rin tanlangan to‘g‘ri so‘z ham maqsadga xizmat qilmaydi.