ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Kirish: grammatika va uslubiyat

Darslar 1 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
1

Kirish

Darslik: 4–5-betlar
MaqsadGrammatika va uslubiyat o‘rtasidagi farqni tushunish; bu yilgi o‘quv maqsadini aniqlash.
Yangi so‘zlar
uslubiyat · stylisticsnutqiy vaziyat · speech situationifodalilik · expressivenesstil vositasi · language means (unit)
Tushuntirish

Grammatika to‘g‘ri gapirish va yozish qoidalarini beradi. Uslubiyat esa to‘g‘ri tuzilgan nutqni aniq, ifodali va ta’sirli qilish yo‘llarini o‘rgatadi. Oldingi sinflarda siz fonetika (tovushlar), leksikologiya (so‘z ma’nolari), morfologiya (so‘z shakllari va turkumlari) hamda sintaksis (birikma va gap)ni o‘rgandingiz. Bu yil shu bilimlarga tayanib, kim, kimga, qayerda va nima uchun gapirayotganiga qarab til birliklarini tanlashni mashq qilamiz. Bir xil mazmunni do‘stingga aytish, e’lon yozish yoki she’rda ifodalash uchun har xil vositalar kerak bo‘ladi. Vositani o‘rnida tanlay olish – nutq madaniyatining asosi.

GrammatikaUslubiyat
savolto‘g‘rimi?qanchalik aniq, ta’sirli?
maqsadqoidatanlov
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktabga mehmon kelib, o‘quvchilarga o‘z kasbi haqida gapirib berdi. O‘quvchi unga minnatdorchilik xatini hurmatli so‘zlar bilan yozdi, sinfdoshiga esa o‘sha tadbir haqida oddiy so‘zlar bilan xabar berdi. Ikkala yozuv ham to‘g‘ri va o‘z joyida chiqdi.

Kim ishlatadi

Muharrirlar, mijozlar bilan gaplashadigan xodimlar va diktorlar bir fikrni tinglovchisiga qarab turlicha ifodalaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun kimdir sizga gapirganda, uning so‘zlari kattalarga mo‘ljallanganmi yoki tengdoshlarga — shuni sezishga harakat qiling.

Namunalar
Bir mazmun – ikki ifoda: «Ertaga soat 9 da yig‘ilishga kelishingiz so‘raladi» (rasmiy) va «Ertaga to‘qqizda yig‘ilish bor, kelib qol-a» (do‘stona).
Ikkala gap ham grammatik jihatdan to‘g‘ri, lekin joyi boshqa: «Fotosintezda o‘simlik yorug‘lik energiyasini kimyoviy energiyaga aylantiradi» – darslik uchun; «Yashil barglar quyosh nurini yeb, undan shirin kuch yig‘adi» – hikoya uchun.
Sinfda faoliyat

«Bir gap – uch joy»: sinf uch guruhga bo‘linadi. Har guruh bir xabarni (masalan, «dars ertaga ko‘chirildi») maktab e’lon taxtasi, do‘stiga xabar va hikoya uchun alohida shaklda aytadi.

Mashq
1
Grammatika va uslubiyat nimasi bilan farq qiladi?
2
So‘zlarning ma’nolari, ma’nodoshlik va shakldoshlik tilshunoslikning qaysi bo‘limida o‘rganiladi?
3
Do‘stingga yozgan qisqa xabarda «Ishtirok etishingiz so‘raladi» deysanmi? Nega?
4
Nega grammatik jihatdan to‘g‘ri nutq ham ba’zan yomon nutq bo‘lishi mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliFakt-chek klubi: birinchi da’voHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →