ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Ko‘chirma va o‘zlashtirma gaplar uslubiyati

Darslar 27 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
27

Ko‘chirma va o‘zlashtirma gaplar uslubiyati

Darslik: 93–97-betlar
MaqsadKo‘chirma va o‘zlashtirma gapni farqlash, ularning uslubiy xususiyatlarini va tinish belgilarini bilish.
Yangi so‘zlar
ko‘chirma gap · direct speecho‘zlashtirma gap · indirect speechmuallif gapi · author’s wordsdialog · dialogue
Tushuntirish

Ko‘chirma gap – birovning gapi o‘zgartirilmay, aynan keltirilgani; muallif gapi esa uni keltirgan kishi so‘zidir. O‘zlashtirma gapda esa birovning fikri muallif tilidan, tuzilishi o‘zgartirilib beriladi. Bunda shaxs va payt-o‘rin ko‘rsatkichlari o‘zgaradi (men – u, ertaga – ertasi kuni), undov, murojaat va his-hayajon ifodalari odatda tushib qoladi. Ko‘chirma gap tirnoq («…») ichida yoziladi: «Kitobni olaman», – dedi Dilfuza. / Dilfuza dedi: «Kitobni olaman». Ko‘chirma gap so‘roq yoki undov bilan tugasa, undan keyin vergul qo‘yilmay, tire yoziladi: «Kim keldi?» – deb so‘radi Sardor. Dialogda esa har bir qator tire bilan boshlanadi. Ko‘chirma gap ifodalilikni, o‘zlashtirma gap esa ixchamlikni beradi; shuning uchun badiiy uslubda birinchisi, ilmiy va rasmiy uslubda ikkinchisi ko‘proq ishlatiladi.

Ko‘chirmaO‘zlashtirmaO‘zgargan
«Men kitobni o‘qib chiqdim», – dedi akam.Akam kitobni o‘qib chiqqanini aytdi.shaxs, kesim shakli
«Bugun keldim».U o‘sha kuni kelganini aytdi.bugun → o‘sha kuni
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘quvchi mehmon aytgan fikrni o‘qituvchiga qisqa qilib, o‘z so‘zlari bilan aytib beradi. Devorga plakat yozayotganda esa mehmonning aniq iborasini tirnoq ichida keltiradi. Qaysi shakl kerakligini maqsad belgilaydi.

Kim ishlatadi

Jurnalistlar, bayon yozuvchi kotiblar va yozuvchilar boshqa odam so‘zini aniq yoki mazmunan keltirishni vaziyatga qarab tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun kimdir sizga boshqa kishining gapini aytib bersa, u aynan keltirdimi yoki mazmunini aytdimi, shuni sezib qo‘ying.

Namunalar
Ko‘chirma: Malika: «Ertaga kutubxonaga boraman». – o‘zlashtirma: Malika ertasi kuni kutubxonaga borishini aytdi.
Tinish: «Qani, tezroq yuringlar!» – dedi o‘qituvchi. (undovdan keyin vergul yo‘q, tire bor); o‘zlashtirma: O‘qituvchi tezroq yurishimizni so‘radi.
Sinfda faoliyat

«Ko‘chirmani aylantir»: juftliklar bir ko‘chirma gapni o‘zlashtirmaga, keyin teskarisiga aylantirib, nimalar tushib qolganini sanaydi.

Mashq
1
Ko‘chirma gap va o‘zlashtirma gapning asosiy farqi nima?
2
«Men sizni kutaman», – dedi Aziz. gapini o‘zlashtirmaga aylantiring.
3
«Qayerga ketyapsiz?» – deb so‘radi opam. gapida tinish belgilarini izohlang.
4
Nega ilmiy va rasmiy uslubda o‘zlashtirma gap ko‘proq qo‘llanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliPiramida kesimi: yarmi emasmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →