Ko‘chirma va o‘zlashtirma gaplar uslubiyati
Ko‘chirma gap – birovning gapi o‘zgartirilmay, aynan keltirilgani; muallif gapi esa uni keltirgan kishi so‘zidir. O‘zlashtirma gapda esa birovning fikri muallif tilidan, tuzilishi o‘zgartirilib beriladi. Bunda shaxs va payt-o‘rin ko‘rsatkichlari o‘zgaradi (men – u, ertaga – ertasi kuni), undov, murojaat va his-hayajon ifodalari odatda tushib qoladi. Ko‘chirma gap tirnoq («…») ichida yoziladi: «Kitobni olaman», – dedi Dilfuza. / Dilfuza dedi: «Kitobni olaman». Ko‘chirma gap so‘roq yoki undov bilan tugasa, undan keyin vergul qo‘yilmay, tire yoziladi: «Kim keldi?» – deb so‘radi Sardor. Dialogda esa har bir qator tire bilan boshlanadi. Ko‘chirma gap ifodalilikni, o‘zlashtirma gap esa ixchamlikni beradi; shuning uchun badiiy uslubda birinchisi, ilmiy va rasmiy uslubda ikkinchisi ko‘proq ishlatiladi.
| Ko‘chirma | O‘zlashtirma | O‘zgargan |
|---|---|---|
| «Men kitobni o‘qib chiqdim», – dedi akam. | Akam kitobni o‘qib chiqqanini aytdi. | shaxs, kesim shakli |
| «Bugun keldim». | U o‘sha kuni kelganini aytdi. | bugun → o‘sha kuni |
O‘quvchi mehmon aytgan fikrni o‘qituvchiga qisqa qilib, o‘z so‘zlari bilan aytib beradi. Devorga plakat yozayotganda esa mehmonning aniq iborasini tirnoq ichida keltiradi. Qaysi shakl kerakligini maqsad belgilaydi.
Jurnalistlar, bayon yozuvchi kotiblar va yozuvchilar boshqa odam so‘zini aniq yoki mazmunan keltirishni vaziyatga qarab tanlaydi.
Bugun kimdir sizga boshqa kishining gapini aytib bersa, u aynan keltirdimi yoki mazmunini aytdimi, shuni sezib qo‘ying.
«Ko‘chirmani aylantir»: juftliklar bir ko‘chirma gapni o‘zlashtirmaga, keyin teskarisiga aylantirib, nimalar tushib qolganini sanaydi.