Darslar 27 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
27
Ko‘chirma va o‘zlashtirma gaplar uslubiyati
Darslik: 93–97-betlar
MaqsadKo‘chirma va o‘zlashtirma gapni farqlash, ularning uslubiy xususiyatlarini va tinish belgilarini bilish.
Yangi so‘zlar
ko‘chirma gap · direct speecho‘zlashtirma gap · indirect speechmuallif gapi · author’s wordsdialog · dialogue
Tushuntirish
Ko‘chirma gap – birovning gapi o‘zgartirilmay, aynan keltirilgani; muallif gapi esa uni keltirgan kishi so‘zidir. O‘zlashtirma gapda esa birovning fikri muallif tilidan, tuzilishi o‘zgartirilib beriladi. Bunda shaxs va payt-o‘rin ko‘rsatkichlari o‘zgaradi (men – u, ertaga – ertasi kuni), undov, murojaat va his-hayajon ifodalari odatda tushib qoladi. Ko‘chirma gap tirnoq («…») ichida yoziladi: «Kitobni olaman», – dedi Dilfuza. / Dilfuza dedi: «Kitobni olaman». Ko‘chirma gap so‘roq yoki undov bilan tugasa, undan keyin vergul qo‘yilmay, tire yoziladi: «Kim keldi?» – deb so‘radi Sardor. Dialogda esa har bir qator tire bilan boshlanadi. Ko‘chirma gap ifodalilikni, o‘zlashtirma gap esa ixchamlikni beradi; shuning uchun badiiy uslubda birinchisi, ilmiy va rasmiy uslubda ikkinchisi ko‘proq ishlatiladi.
Namunalar
Ko‘chirma: Malika: «Ertaga kutubxonaga boraman». – o‘zlashtirma: Malika ertasi kuni kutubxonaga borishini aytdi.
Tinish: «Qani, tezroq yuringlar!» – dedi o‘qituvchi. (undovdan keyin vergul yo‘q, tire bor); o‘zlashtirma: O‘qituvchi tezroq yurishimizni so‘radi.
Sinfda faoliyat
«Ko‘chirmani aylantir»: juftliklar bir ko‘chirma gapni o‘zlashtirmaga, keyin teskarisiga aylantirib, nimalar tushib qolganini sanaydi.
Mashq
1
Ko‘chirma gap va o‘zlashtirma gapning asosiy farqi nima?
Ko‘chirmada gap aynan keltiriladi; o‘zlashtirmada muallif tilidan, o‘zgartirib beriladi.