Ifoda maqsadiga ko‘ra gap turlari uslubiyati
Ifoda maqsadiga ko‘ra gaplar darak, so‘roq va buyruq turlariga bo‘linadi; kuchli his-hayajon bilan aytilganda ularning har biri undov gap bo‘ladi. Nutqimizning asosiy qismini darak gaplar tashkil etadi; ularning ohangi o‘zgarsa, xabarga quvonch yoki ikkilanish kabi qo‘shimcha ma’no qo‘shiladi. So‘roq gap esa ko‘pincha savoldan boshqa narsani ham ifodalaydi: hayrat (Iyunda qor yog‘dimi?!), shubha-gumon (Poyezdga ulgurarmikanmiz?), sevinch-hayajon, hatto buyruq (Ovozingni pasaytirmaysanmi?! – «ovozingni pasaytir»). Bunday qo‘llanishlar ko‘proq so‘zlashuv, badiiy va publitsistik uslubda uchraydi. Buyruq gaplar ilmiy va rasmiy uslubda his-hayajonsiz, aniq yo‘riqnoma sifatida ishlatiladi («Quyidagi masalani yeching»), so‘zlashuv va badiiy uslubda esa ko‘pincha emotsional bo‘ladi.
| Shakl | Qo‘shimcha ma’no | Misol |
|---|---|---|
| so‘roq | hayrat, quvonch | Rasming tanlandimi?! |
| darak | xabar | Rasming tanlandi. |
| buyruq | iltimos, maslahat | Bir o‘ylab ko‘r. |
buyruq gap
buyuradi yoki iltimos qiladi; fe’l buyruq mayli
Guruh ishida o‘quvchi «Vazifalarni bo‘lib olsakmikin?» deydi. Bu savol shaklidagi taklif, hammaga qulay va hech kimga buyruq bo‘lmaydi. Guruh darrov ishga kirishadi.
Suhbat olib boruvchilar, intervyu oluvchilar va o‘yin boshlovchilari savol, taklif va buyruqni vaziyatga qarab almashtiradi.
Kimdandir yordam so‘rashni tasavvur qiling va uni buyruq va savol shaklida ichingizda aytib, qaysi biri yoqimliroq eshitilishini baholang.
«Bir gap – uch ohang»: o‘quvchi «Keldingmi» gapini quvonch, hayrat va gumon ohangida aytadi, sinf ma’nosini topadi.