ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Ifoda maqsadiga ko‘ra gap turlari uslubiyati

Darslar 20 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
20

Ifoda maqsadiga ko‘ra gap turlari uslubiyati

Darslik: 68–70-betlar
MaqsadDarak, so‘roq va buyruq gaplarning uslubiy qo‘shimcha ma’nolarini aniqlash.
Yangi so‘zlar
darak gap · declarative sentenceso‘roq gap · interrogative sentencebuyruq gap · imperative sentenceundov gap · exclamatory sentence
Tushuntirish

Ifoda maqsadiga ko‘ra gaplar darak, so‘roq va buyruq turlariga bo‘linadi; kuchli his-hayajon bilan aytilganda ularning har biri undov gap bo‘ladi. Nutqimizning asosiy qismini darak gaplar tashkil etadi; ularning ohangi o‘zgarsa, xabarga quvonch yoki ikkilanish kabi qo‘shimcha ma’no qo‘shiladi. So‘roq gap esa ko‘pincha savoldan boshqa narsani ham ifodalaydi: hayrat (Iyunda qor yog‘dimi?!), shubha-gumon (Poyezdga ulgurarmikanmiz?), sevinch-hayajon, hatto buyruq (Ovozingni pasaytirmaysanmi?! – «ovozingni pasaytir»). Bunday qo‘llanishlar ko‘proq so‘zlashuv, badiiy va publitsistik uslubda uchraydi. Buyruq gaplar ilmiy va rasmiy uslubda his-hayajonsiz, aniq yo‘riqnoma sifatida ishlatiladi («Quyidagi masalani yeching»), so‘zlashuv va badiiy uslubda esa ko‘pincha emotsional bo‘ladi.

ShaklQo‘shimcha ma’noMisol
so‘roqhayrat, quvonchRasming tanlandimi?!
darakxabarRasming tanlandi.
buyruqiltimos, maslahatBir o‘ylab ko‘r.
Bahorni kutib oling..→

buyruq gap

buyuradi yoki iltimos qiladi; fe’l buyruq mayli

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Guruh ishida o‘quvchi «Vazifalarni bo‘lib olsakmikin?» deydi. Bu savol shaklidagi taklif, hammaga qulay va hech kimga buyruq bo‘lmaydi. Guruh darrov ishga kirishadi.

Kim ishlatadi

Suhbat olib boruvchilar, intervyu oluvchilar va o‘yin boshlovchilari savol, taklif va buyruqni vaziyatga qarab almashtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Kimdandir yordam so‘rashni tasavvur qiling va uni buyruq va savol shaklida ichingizda aytib, qaysi biri yoqimliroq eshitilishini baholang.

Namunalar
So‘roq – hayrat: «Sening rasming ham ko‘rgazmaga tanlandimi?!» – so‘roq shaklida quvonch va hayrat.
So‘roq – buyruq: «Eshikni yopmaysanmi?!» – «Eshikni yop» ma’nosida; ilmiy buyruq: «Funksiyaning hosilasini toping.»
Sinfda faoliyat

«Bir gap – uch ohang»: o‘quvchi «Keldingmi» gapini quvonch, hayrat va gumon ohangida aytadi, sinf ma’nosini topadi.

Mashq
1
Ifoda maqsadiga ko‘ra gaplarning turlarini sanang.
2
«Ovozingni pasaytirmaysanmi?!» gapi aslida nimani bildiradi?
3
«Ertaga havo ochilarmikan?» gapidagi qo‘shimcha ma’no nima?
4
Nega ilmiy va rasmiy uslubda buyruq gaplar his-hayajonsiz bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQog‘oz oygacha yetadimi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →