☰ Mundarija · Ona tili

Ma’nodosh va shakldosh so‘zlar uslubiyati

Darslar 8 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
8

Leksik vositalarni nutqiy uslublarda qo‘llash. Ma’nodosh va shakldosh so‘zlar uslubiyati

Darslik: 26–30-betlar
MaqsadMa’nodosh, shakldosh va paronim so‘zlarning uslubiy imkoniyatlarini bilish va ularni o‘rnida tanlash.
Yangi so‘zlar
ma’nodosh so‘z · synonymshakldosh so‘z · homonymparonim · paronymtuyuq · tuyuq (a classical quatrain built on homonym rhymes)
Tushuntirish

Ma’nodosh so‘zlar ma’nosi yaqin bo‘lsa-da, uslubga xoslanishi, emotsional-ekspressiv bo‘yog‘i va ma’no darajasi bilan farqlanadi: masalan, zo‘r so‘zlashuvga, benazir esa kitobiy uslubga xos. Ularni to‘g‘ri tanlash fikrni aniq va ta’sirli qiladi, shuningdek, bir so‘zni ketma-ket takrorlashdan saqlaydi. Shakldosh so‘zlar yozilishi va aytilishi bir xil, ma’nosi har xil so‘zlardir (yosh – «yoshlik» va «ko‘z yoshi»; o‘t – «olov» va «o‘simlik»). Ular noto‘g‘ri qo‘llansa, ma’no chalkashadi, ammo ongli ishlatilsa, so‘z o‘yini, kinoya va qochirim hosil qiladi. Paronimlar talaffuzi o‘xshash, ma’nosi har xil so‘zlar bo‘lib (asr – asir, ahd – ahl), ularni aralashtirish uslubiy xatodir. Mumtoz adabiyotdagi tuyuq janri shakldosh so‘zlarga asoslangan to‘rtlikdir.

Namunalar
Ma’nodosh qator: «zo‘r chiqish» (so‘zlashuv) – «a’lo chiqish» (betaraf) – «benazir chiqish» (kitobiy, ko‘tarinki).
Shakldoshlik: «Onaning yoshi ulg‘ayganda ham, bolasi uchun ko‘zida yosh kam bo‘lmadi» – «yosh» ikki ma’noda (yosh = umr; yosh = ko‘z yoshi).
Sinfda faoliyat

«Sinonimlar zanjiri»: bir so‘z (masalan, «ketmoq») uchun guruh navbatma-navbat ma’nodoshlar aytadi va ularning uslubini belgilaydi.

Mashq
1
Ma’nodosh so‘zlar bir-biridan nimalari bilan farqlanadi?
2
Qavs ichidan mosini tanlang: Ular dushmanga (asr/asir) tushdi.
3
Rasmiy xatda «zo‘r» so‘zi o‘rniga qaysi ma’nodoshni ishlatish mumkin?
4
Yozuvchilar nega bir so‘zni ketma-ket takrorlamaslikka harakat qiladi?