Leksik vositalarni nutqiy uslublarda qo‘llash. Ma’nodosh va shakldosh so‘zlar uslubiyati
Ma’nodosh so‘zlar ma’nosi yaqin bo‘lsa-da, uslubga xoslanishi, emotsional-ekspressiv bo‘yog‘i va ma’no darajasi bilan farqlanadi: masalan, zo‘r so‘zlashuvga, benazir esa kitobiy uslubga xos. Ularni to‘g‘ri tanlash fikrni aniq va ta’sirli qiladi, shuningdek, bir so‘zni ketma-ket takrorlashdan saqlaydi. Shakldosh so‘zlar yozilishi va aytilishi bir xil, ma’nosi har xil so‘zlardir (yosh – «yoshlik» va «ko‘z yoshi»; o‘t – «olov» va «o‘simlik»). Ular noto‘g‘ri qo‘llansa, ma’no chalkashadi, ammo ongli ishlatilsa, so‘z o‘yini, kinoya va qochirim hosil qiladi. Paronimlar talaffuzi o‘xshash, ma’nosi har xil so‘zlar bo‘lib (asr – asir, ahd – ahl), ularni aralashtirish uslubiy xatodir. Mumtoz adabiyotdagi tuyuq janri shakldosh so‘zlarga asoslangan to‘rtlikdir.
| So‘z | Bo‘yoq |
|---|---|
| uy | betaraf |
| xonadon | kitobiy, rasmiy |
| kulba | badiiy: kichik, kamtar uy |
O‘quvchi sayohat haqida hisobot yozayotib, bir so‘zni besh marta takrorlaganini ko‘radi. U ba’zilarini ma’nodosh bilan almashtiradi va ikki ma’noli so‘z o‘quvchini adashtirmasligini tekshiradi. Hisobot silliq va aniq chiqadi.
Muharrirlar, krossvord tuzuvchilar va subtitr yozuvchilari so‘z tanlashda ma’nodosh va shakldoshlarga alohida e’tibor beradi.
Bugun kimdir gapirayotganda bir so‘zni qayta-qayta ishlatsa, o‘rniga qaysi ma’nodosh so‘z mos kelishini ichingizda o‘ylab ko‘ring.
«Sinonimlar zanjiri»: bir so‘z (masalan, «ketmoq») uchun guruh navbatma-navbat ma’nodoshlar aytadi va ularning uslubini belgilaydi.