ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Ma’nodosh va shakldosh so‘zlar uslubiyati

Darslar 8 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
8

Leksik vositalarni nutqiy uslublarda qo‘llash. Ma’nodosh va shakldosh so‘zlar uslubiyati

Darslik: 26–30-betlar
MaqsadMa’nodosh, shakldosh va paronim so‘zlarning uslubiy imkoniyatlarini bilish va ularni o‘rnida tanlash.
Yangi so‘zlar
ma’nodosh so‘z · synonymshakldosh so‘z · homonymparonim · paronymtuyuq · tuyuq (a classical quatrain built on homonym rhymes)
Tushuntirish

Ma’nodosh so‘zlar ma’nosi yaqin bo‘lsa-da, uslubga xoslanishi, emotsional-ekspressiv bo‘yog‘i va ma’no darajasi bilan farqlanadi: masalan, zo‘r so‘zlashuvga, benazir esa kitobiy uslubga xos. Ularni to‘g‘ri tanlash fikrni aniq va ta’sirli qiladi, shuningdek, bir so‘zni ketma-ket takrorlashdan saqlaydi. Shakldosh so‘zlar yozilishi va aytilishi bir xil, ma’nosi har xil so‘zlardir (yosh – «yoshlik» va «ko‘z yoshi»; o‘t – «olov» va «o‘simlik»). Ular noto‘g‘ri qo‘llansa, ma’no chalkashadi, ammo ongli ishlatilsa, so‘z o‘yini, kinoya va qochirim hosil qiladi. Paronimlar talaffuzi o‘xshash, ma’nosi har xil so‘zlar bo‘lib (asr – asir, ahd – ahl), ularni aralashtirish uslubiy xatodir. Mumtoz adabiyotdagi tuyuq janri shakldosh so‘zlarga asoslangan to‘rtlikdir.

So‘zBo‘yoq
uybetaraf
xonadonkitobiy, rasmiy
kulbabadiiy: kichik, kamtar uy
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘quvchi sayohat haqida hisobot yozayotib, bir so‘zni besh marta takrorlaganini ko‘radi. U ba’zilarini ma’nodosh bilan almashtiradi va ikki ma’noli so‘z o‘quvchini adashtirmasligini tekshiradi. Hisobot silliq va aniq chiqadi.

Kim ishlatadi

Muharrirlar, krossvord tuzuvchilar va subtitr yozuvchilari so‘z tanlashda ma’nodosh va shakldoshlarga alohida e’tibor beradi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun kimdir gapirayotganda bir so‘zni qayta-qayta ishlatsa, o‘rniga qaysi ma’nodosh so‘z mos kelishini ichingizda o‘ylab ko‘ring.

Namunalar
Ma’nodosh qator: «zo‘r chiqish» (so‘zlashuv) – «a’lo chiqish» (betaraf) – «benazir chiqish» (kitobiy, ko‘tarinki).
Shakldoshlik: «Onaning yoshi ulg‘ayganda ham, bolasi uchun ko‘zida yosh kam bo‘lmadi» – «yosh» ikki ma’noda (yosh = umr; yosh = ko‘z yoshi).
Sinfda faoliyat

«Sinonimlar zanjiri»: bir so‘z (masalan, «ketmoq») uchun guruh navbatma-navbat ma’nodoshlar aytadi va ularning uslubini belgilaydi.

Mashq
1
Ma’nodosh so‘zlar bir-biridan nimalari bilan farqlanadi?
2
Qavs ichidan mosini tanlang: Ular dushmanga (asr/asir) tushdi.
3
Rasmiy xatda «zo‘r» so‘zi o‘rniga qaysi ma’nodoshni ishlatish mumkin?
4
Yozuvchilar nega bir so‘zni ketma-ket takrorlamaslikka harakat qiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBakteriya va Yer massasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →