☰ Mundarija · Ona tili

Nutqiy uslublar va uslubiy bo‘yoq

Darslar 7 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
7

Nutqiy uslublar va uslubiy bo‘yoq

Darslik: 23–25-betlar
MaqsadFunksional va emotsional-ekspressiv bo‘yoqni farqlash.
Yangi so‘zlar
uslubiy bo‘yoq · stylistic colouringfunksional bo‘yoq · functional colouringemotsional-ekspressiv bo‘yoq · emotional-expressive colouringijobiy / salbiy bo‘yoq · positive / negative colouring
Tushuntirish

Ko‘p so‘zlar muayyan uslubga moslashgan bo‘ladi va shu uslubning belgisiga aylanadi. So‘zning ma’lum uslubga mansubligi funksional bo‘yoq deyiladi: masalan, «ravona bo‘lmoq» ifodasi betaraf «ketmoq»dan farqli ravishda kitobiy, ko‘tarinki yozma uslubga xos. Ba’zi so‘zlar esa so‘zlovchining narsaga bo‘lgan ijobiy yoki salbiy munosabatini ham bildiradi; bu emotsional-ekspressiv bo‘yoq deyiladi. Masalan, «jilmaymoq» betaraf yoki iliq, «irjaymoq» esa salbiy bahoni bildiradi. Funksional va emotsional-ekspressiv bo‘yoq birgalikda uslubiy bo‘yoq deb yuritiladi. Bir so‘zda ikkala bo‘yoq ham bo‘lishi mumkin, shuning uchun so‘zni tanlashdan oldin uning ma’nosi bilan birga bo‘yog‘ini ham bilish kerak.

Namunalar
Funksional bo‘yoq: «ovqat» – betaraf, «taom» – kitobiy-badiiy, «ne’mat» – badiiy.
Emotsional-ekspressiv bo‘yoq: «kulmoq» – betaraf; «jilmaymoq» – iliq; «irjaymoq» – salbiy, ishonchsizlik yoki masxara tuyg‘usi bilan.
Sinfda faoliyat

«Bo‘yoq ranglari»: yashil – ijobiy, qizil – salbiy, ko‘k – betaraf kartochkalari bilan o‘quvchilar so‘zlarni belgilaydi.

Mashq
1
Funksional bo‘yoq nimani bildiradi?
2
«Kulmoq – jilmaymoq – irjaymoq» qatorida qaysi so‘z salbiy bo‘yoqli?
3
Do‘stingning yuzini «bashara» deb atash yaxshimi? Nega?
4
Nima uchun badiiy matnda «taom» so‘zini ishlatish mumkin, rasmiy hujjatda esa kamdan-kam?