Nutqiy uslublar va uslubiy bo‘yoq
Ko‘p so‘zlar muayyan uslubga moslashgan bo‘ladi va shu uslubning belgisiga aylanadi. So‘zning ma’lum uslubga mansubligi funksional bo‘yoq deyiladi: masalan, «ravona bo‘lmoq» ifodasi betaraf «ketmoq»dan farqli ravishda kitobiy, ko‘tarinki yozma uslubga xos. Ba’zi so‘zlar esa so‘zlovchining narsaga bo‘lgan ijobiy yoki salbiy munosabatini ham bildiradi; bu emotsional-ekspressiv bo‘yoq deyiladi. Masalan, «jilmaymoq» betaraf yoki iliq, «irjaymoq» esa salbiy bahoni bildiradi. Funksional va emotsional-ekspressiv bo‘yoq birgalikda uslubiy bo‘yoq deb yuritiladi. Bir so‘zda ikkala bo‘yoq ham bo‘lishi mumkin, shuning uchun so‘zni tanlashdan oldin uning ma’nosi bilan birga bo‘yog‘ini ham bilish kerak.
| So‘z | Bo‘yoq |
|---|---|
| gapirmoq | betaraf |
| so‘zlamoq | kitobiy |
| vaysamoq | salbiy, so‘zlashuv |
O‘quvchi maktab spektakli haqida kichik sharh yozmoqda. U ijrochilarga hurmat bilan qarab, qo‘pol emas, ehtiyotkor va iliq so‘zlarni tanlaydi. Fikr shu bilan to‘liq aytiladi-yu, hech kim xafa bo‘lmaydi.
Taqrizchilar, mijozlar bilan ishlovchi xodimlar va tarbiyachilar so‘zning rangini bilib, mulohazani yumshoq aytadi.
Bugungi bir voqeani ichingizda avval betaraf, keyin iliq so‘zlar bilan aytib ko‘ring va qaysi biri tinglovchiga yoqimliroq tuyulishini o‘ylang.
«Bo‘yoq ranglari»: yashil – ijobiy, qizil – salbiy, ko‘k – betaraf kartochkalari bilan o‘quvchilar so‘zlarni belgilaydi.