ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Nutqiy uslublar va uslubiy bo‘yoq

Darslar 7 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
7

Nutqiy uslublar va uslubiy bo‘yoq

Darslik: 23–25-betlar
MaqsadFunksional va emotsional-ekspressiv bo‘yoqni farqlash.
Yangi so‘zlar
uslubiy bo‘yoq · stylistic colouringfunksional bo‘yoq · functional colouringemotsional-ekspressiv bo‘yoq · emotional-expressive colouringijobiy / salbiy bo‘yoq · positive / negative colouring
Tushuntirish

Ko‘p so‘zlar muayyan uslubga moslashgan bo‘ladi va shu uslubning belgisiga aylanadi. So‘zning ma’lum uslubga mansubligi funksional bo‘yoq deyiladi: masalan, «ravona bo‘lmoq» ifodasi betaraf «ketmoq»dan farqli ravishda kitobiy, ko‘tarinki yozma uslubga xos. Ba’zi so‘zlar esa so‘zlovchining narsaga bo‘lgan ijobiy yoki salbiy munosabatini ham bildiradi; bu emotsional-ekspressiv bo‘yoq deyiladi. Masalan, «jilmaymoq» betaraf yoki iliq, «irjaymoq» esa salbiy bahoni bildiradi. Funksional va emotsional-ekspressiv bo‘yoq birgalikda uslubiy bo‘yoq deb yuritiladi. Bir so‘zda ikkala bo‘yoq ham bo‘lishi mumkin, shuning uchun so‘zni tanlashdan oldin uning ma’nosi bilan birga bo‘yog‘ini ham bilish kerak.

So‘zBo‘yoq
gapirmoqbetaraf
so‘zlamoqkitobiy
vaysamoqsalbiy, so‘zlashuv
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘quvchi maktab spektakli haqida kichik sharh yozmoqda. U ijrochilarga hurmat bilan qarab, qo‘pol emas, ehtiyotkor va iliq so‘zlarni tanlaydi. Fikr shu bilan to‘liq aytiladi-yu, hech kim xafa bo‘lmaydi.

Kim ishlatadi

Taqrizchilar, mijozlar bilan ishlovchi xodimlar va tarbiyachilar so‘zning rangini bilib, mulohazani yumshoq aytadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugungi bir voqeani ichingizda avval betaraf, keyin iliq so‘zlar bilan aytib ko‘ring va qaysi biri tinglovchiga yoqimliroq tuyulishini o‘ylang.

Namunalar
Funksional bo‘yoq: «ovqat» – betaraf, «taom» – kitobiy-badiiy, «ne’mat» – badiiy.
Emotsional-ekspressiv bo‘yoq: «kulmoq» – betaraf; «jilmaymoq» – iliq; «irjaymoq» – salbiy, ishonchsizlik yoki masxara tuyg‘usi bilan.
Sinfda faoliyat

«Bo‘yoq ranglari»: yashil – ijobiy, qizil – salbiy, ko‘k – betaraf kartochkalari bilan o‘quvchilar so‘zlarni belgilaydi.

Mashq
1
Funksional bo‘yoq nimani bildiradi?
2
«Kulmoq – jilmaymoq – irjaymoq» qatorida qaysi so‘z salbiy bo‘yoqli?
3
Do‘stingning yuzini «bashara» deb atash yaxshimi? Nega?
4
Nima uchun badiiy matnda «taom» so‘zini ishlatish mumkin, rasmiy hujjatda esa kamdan-kam?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHech qachon tushmaydigan to‘pHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →