ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Terminlar, kasb-hunar leksikasi va iboralar

Darslar 10 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
10

Terminlar, kasb-hunar leksikasi va iboralar uslubiyati

Darslik: 34–37-betlar
MaqsadTermin, kasb-hunar so‘zi va ibora o‘rtasidagi farqni va ularning uslubiy vazifasini aniqlash.
Yangi so‘zlar
termin · termkasb-hunar leksikasi · trade and craft vocabularyibora · idiom (set phrase)neologizm (yangi so‘z) · neologism (new word)
Tushuntirish

Termin – ilmiy yoki ilmiy-texnik tushunchaning nomi; u ilmiy uslubda nomlash va tavsiflash vazifasini bajaradi va shu uslubning belgisi hisoblanadi. Kasb-hunar leksikasi – kulolchilik, duradgorlik, temirchilik, kashtachilik kabi hunarlarga oid maxsus so‘zlar: ular kasbiy matnlarning asosi, badiiy va publitsistik uslubda esa muhit va hududiy o‘ziga xoslikni jonlantiradi. Iboralar obrazli, ko‘chma ma’noli turg‘un birikmalar bo‘lib, so‘zlashuv, badiiy va publitsistik uslubda ifodalilikni kuchaytiradi; ilmiy va rasmiy uslubda ba’zi iboralar tushunchani nomlashga xizmat qiladi (qaror qabul qilmoq, nazoratga olmoq, kuchga kirmoq). Mustaqillik yillarida yangi so‘zlar ham ko‘paydi; ularni ham o‘rnida va aniq ma’nosi bilan qo‘llash lozim.

TurMisolUslub
terminmolekula, kesimilmiy
kasb-hunar so‘zilagan (kulol), iskana (duradgor)kasb sohasi
iborako‘ngli ochiqbadiiy, so‘zlashuv
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Informatika to‘garagida o‘quvchi «fayl» va «papka» kabi so‘zlarni aniq biladi. Shu sabab sinfdoshiga ko‘rsatmani bir gapda, chalkashtirmay aytib beradi. Bilmagan odam esa o‘sha ko‘rsatmani uzoq tushuntirishi kerak bo‘lardi.

Kim ishlatadi

Shifokorlar, mexaniklar, dasturchilar va hunarmandlar o‘z kasbining aniq so‘zlari bilan tez va xatosiz gaplashadi; iboralar esa kundalik nutqni jonlantiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun o‘zingiz yaxshi biladigan mashg‘ulot (sport, o‘yin, rasm chizish) haqida bir kishiga maxsus so‘zsiz bir jumla bilan tushuntirib ko‘ring va maxsus so‘z qancha vaqtni tejashini sezing.

Namunalar
Termin: «Gap bo‘laklari», «sifatdosh», «tenglama», «fotosintez» – ilmiy matnda aniq tushuncha beradi.
Ibora: «og‘zi qulog‘ida» – juda xursand; «qo‘li ochiq» – saxiy; rasmiy iboralar: «kuchga kirmoq», «qaror qabul qilmoq». Kasb so‘zlari: «charx», «xum» (kulol); «randa», «arra» (duradgor).
Sinfda faoliyat

«Kim kasb egasi?»: o‘quvchi kasbga oid 3 ta so‘zni aytadi, sinf kasbni topadi.

Mashq
1
Termin deb nimaga aytiladi va qaysi uslubning belgisi?
2
Kulolchilikka oid ikkita so‘z va ularning ma’nosini ayting.
3
«Og‘zi qulog‘ida» iborasini oddiy gap bilan almashtiring.
4
Nega hujjatda «og‘zi qulog‘ida» deb yozilmaydi, «qaror qabul qilindi» deb yoziladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli«Yarim mehnat» pandusiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →