Terminlar, kasb-hunar leksikasi va iboralar uslubiyati
Termin – ilmiy yoki ilmiy-texnik tushunchaning nomi; u ilmiy uslubda nomlash va tavsiflash vazifasini bajaradi va shu uslubning belgisi hisoblanadi. Kasb-hunar leksikasi – kulolchilik, duradgorlik, temirchilik, kashtachilik kabi hunarlarga oid maxsus so‘zlar: ular kasbiy matnlarning asosi, badiiy va publitsistik uslubda esa muhit va hududiy o‘ziga xoslikni jonlantiradi. Iboralar obrazli, ko‘chma ma’noli turg‘un birikmalar bo‘lib, so‘zlashuv, badiiy va publitsistik uslubda ifodalilikni kuchaytiradi; ilmiy va rasmiy uslubda ba’zi iboralar tushunchani nomlashga xizmat qiladi (qaror qabul qilmoq, nazoratga olmoq, kuchga kirmoq). Mustaqillik yillarida yangi so‘zlar ham ko‘paydi; ularni ham o‘rnida va aniq ma’nosi bilan qo‘llash lozim.
| Tur | Misol | Uslub |
|---|---|---|
| termin | molekula, kesim | ilmiy |
| kasb-hunar so‘zi | lagan (kulol), iskana (duradgor) | kasb sohasi |
| ibora | ko‘ngli ochiq | badiiy, so‘zlashuv |
Informatika to‘garagida o‘quvchi «fayl» va «papka» kabi so‘zlarni aniq biladi. Shu sabab sinfdoshiga ko‘rsatmani bir gapda, chalkashtirmay aytib beradi. Bilmagan odam esa o‘sha ko‘rsatmani uzoq tushuntirishi kerak bo‘lardi.
Shifokorlar, mexaniklar, dasturchilar va hunarmandlar o‘z kasbining aniq so‘zlari bilan tez va xatosiz gaplashadi; iboralar esa kundalik nutqni jonlantiradi.
Bugun o‘zingiz yaxshi biladigan mashg‘ulot (sport, o‘yin, rasm chizish) haqida bir kishiga maxsus so‘zsiz bir jumla bilan tushuntirib ko‘ring va maxsus so‘z qancha vaqtni tejashini sezing.
«Kim kasb egasi?»: o‘quvchi kasbga oid 3 ta so‘zni aytadi, sinf kasbni topadi.