Mustahkamlash (morfologik va sintaktik vositalar)
Morfologik vositalar (ko‘plik, kelishik, subyektiv baho, zamon, shaxs-son, inkor) asosan funksional bo‘yoq beradi, ayrimlari esa emotsional-ekspressivlik ifodalaydi. -lar hurmat, kinoya, taxmin va umumlashtirish ma’nosini bera oladi; kelishik shakllari ta’kidni va qismni-butunni ajratadi; -cha, -jon kabi qo‘shimchalar mehr yoki kamsitishni bildiradi; zamon shakllari ko‘chishi mumkin; shaxs-son shakllari sizlash, senlash va kamtarlikni ifodalaydi; -ma qat’iy tasdiq ham beradi. Sintaktik vositalardan so‘z tartibi (inversiya, mantiq urg‘usi), gap turlari, ritorik so‘roq, undalma, kirish va kiritma uslubiy ma’no beradi. Matn tahlilida avval uslubni, so‘ng bu vositalarning vazifasini aniqlash kerak.
| morfologik | sintaktik |
|---|---|
| ko‘plik | so‘z tartibi |
| kelishik | ritorik so‘roq |
| baho | undalma |
| zamon | kirish |
| shaxs-son | kiritma |
| inkor |
O‘quvchi bir daqiqalik chiqish tayyorlab, avval o‘ylaydi: kim tinglaydi, qanday uslub kerak? So‘ng murojaat, kirish so‘zi va savolni o‘rnida qo‘llaydi, ovoz chiqarib o‘qiydi va ortiqchasini qisqartiradi. Bu mavzu alohida kundalik vaziyat emas, takrorlash va tahlil usuli.
Nutq yozuvchilar, muharrirlar va korrektorlar matnni shu tartibda tahlil qilib, yaxshilaydi.
Bugun maktabdagi bir e’lon yoki eshitgan bir gapni tanlab, undagi bitta uslubiy vositani (murojaat, kirish va hokazo) nomlang.
«Vositani top»: o‘qituvchi aralash gaplar o‘qiydi; guruhlar kartochkada ko‘plik, undalma, kiritma kabi vositani ko‘rsatadi.