Darslar 25 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
25
Mustahkamlash (morfologik va sintaktik vositalar)
Darslik: 86–88-betlar
MaqsadMorfologik va sintaktik vositalarning uslubiy xususiyatlarini mustahkamlash va matnda aniqlash.
Yangi so‘zlar
ko‘plik / baho shakllari · plural / evaluation formsritorik so‘roq · rhetorical questionundalma · vocativekirish / kiritma · introductory / inserted unit
Tushuntirish
Morfologik vositalar (ko‘plik, kelishik, subyektiv baho, zamon, shaxs-son, inkor) asosan funksional bo‘yoq beradi, ayrimlari esa emotsional-ekspressivlik ifodalaydi. -lar hurmat, kinoya, taxmin va umumlashtirish ma’nosini bera oladi; kelishik shakllari ta’kidni va qismni-butunni ajratadi; -cha, -jon kabi qo‘shimchalar mehr yoki kamsitishni bildiradi; zamon shakllari ko‘chishi mumkin; shaxs-son shakllari sizlash, senlash va kamtarlikni ifodalaydi; -ma qat’iy tasdiq ham beradi. Sintaktik vositalardan so‘z tartibi (inversiya, mantiq urg‘usi), gap turlari, ritorik so‘roq, undalma, kirish va kiritma uslubiy ma’no beradi. Matn tahlilida avval uslubni, so‘ng bu vositalarning vazifasini aniqlash kerak.
Namunalar
Tahlil: «Ey do‘stlarim, kim bu yurtni sevmaydi?! Balki, bizning bog‘imiz (bobomdan qolgan) kichik, lekin u – yurtning bir bo‘lagi.» – undalma, ritorik so‘roq, kirish va kiritma birgalikda.
Tahlil: «Ustoz keldilar» – hurmat shakli (-lar); «Bu maqolani biz uch oy yozdik», – dedi yakka muallif – shaxs-son ko‘chishi: bir kishi kamtarlik bilan «biz» deyapti.
Sinfda faoliyat
«Vositani top»: o‘qituvchi aralash gaplar o‘qiydi; guruhlar kartochkada ko‘plik, undalma, kiritma kabi vositani ko‘rsatadi.