Gapdagi kirishlar uslubiyati
Kirishlar so‘zlovchining bayon qilinayotgan fikrga munosabatini bildiradi va gap bo‘lagi bo‘lmaydi. Ular ishonch (albatta, shubhasiz), gumon-taxmin (ehtimol, balki, shekilli), his-tuyg‘u (afsuski, xayriyat), fikrning kimga tegishliligi (menimcha, aytishlaricha), tartib va xulosa (birinchidan, xullas) kabi ma’nolarni beradi. Shakli jihatidan kirish so‘z (shekilli), kirish birikma (to‘g‘risini aytganda, bir so‘z bilan aytganda) yoki kirish gap (Esimda bo‘lsa, Sizga aytsam) bo‘lishi mumkin. Kirishlar asosiy gapdan vergul bilan ajratiladi; kirish gap ba’zan qavs yoki tire bilan ham ajratiladi. Ular nutqning ifodaliligi va ta’sirchanligini oshiradi; ayniqsa so‘zlashuv, badiiy va publitsistik uslubda ko‘p uchraydi, ilmiy va rasmiy uslubda esa ko‘proq tartib va xulosa kirishlari ishlatiladi.
| Ma’no | Kirishlar |
|---|---|
| ishonch | albatta, shubhasiz |
| gumon | ehtimol, shekilli |
| his-tuyg‘u | afsuski, xayriyat |
| fikr kimga tegishli | mening fikrimcha, eshitishimcha |
| tartib, xulosa | birinchidan, demak |
O‘quvchi sinf oldida kichik tajriba haqida gapiradi. U aniq o‘lchagan narsani «albatta», taxmin qilganini esa «balki» bilan aytadi, shunda tinglovchilar nimaga ishonish mumkinligini bilib oladi.
Shifokorlar, olimlar, jurnalistlar va ma’lumot yig‘uvchilar ishonch yoki taxminni kirish so‘zlari bilan aniq bildiradi.
Bugun kimdir «albatta» yoki «balki» kabi so‘zni aytsa, u o‘z gapiga qanchalik ishonayotganini ichingizda baholang.
«Kirishni qo‘sh»: bitta darak gapga guruhlar turli kirishlar qo‘shib (albatta, balki, afsuski), ma’no o‘zgarishini izohlaydi.