☰ Mundarija · Ona tili

Gapdagi kirishlar uslubiyati

Darslar 23 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
23

Gapdagi kirishlar uslubiyati

Darslik: 79–82-betlar
MaqsadKirish so‘z, kirish birikma va kirish gaplarni ajratish; ularning uslubiy ma’nolarini va tinish belgilarini bilish.
Yangi so‘zlar
kirish so‘z · introductory wordkirish birikma · introductory phrasekirish gap · introductory sentence (clause)subyektiv baho · subjective evaluation
Tushuntirish

Kirishlar so‘zlovchining bayon qilinayotgan fikrga munosabatini bildiradi va gap bo‘lagi bo‘lmaydi. Ular ishonch (albatta, shubhasiz), gumon-taxmin (ehtimol, balki, shekilli), his-tuyg‘u (afsuski, xayriyat), fikrning kimga tegishliligi (menimcha, aytishlaricha), tartib va xulosa (birinchidan, xullas) kabi ma’nolarni beradi. Shakli jihatidan kirish so‘z (shekilli), kirish birikma (to‘g‘risini aytganda, bir so‘z bilan aytganda) yoki kirish gap (Esimda bo‘lsa, Sizga aytsam) bo‘lishi mumkin. Kirishlar asosiy gapdan vergul bilan ajratiladi; kirish gap ba’zan qavs yoki tire bilan ham ajratiladi. Ular nutqning ifodaliligi va ta’sirchanligini oshiradi; ayniqsa so‘zlashuv, badiiy va publitsistik uslubda ko‘p uchraydi, ilmiy va rasmiy uslubda esa ko‘proq tartib va xulosa kirishlari ishlatiladi.

Namunalar
Gumon va his: «Balki, ertaga yomg‘ir yog‘ar.» – «Afsuski, kutubxona bugun yopiq.»
Kirish birikma va gap: «To‘g‘risini aytganda, bu rejaga ishonmayman.» – «Esimda bo‘lsa, kutubxona soat to‘qqizda ochiladi.»
Sinfda faoliyat

«Kirishni qo‘sh»: bitta darak gapga guruhlar turli kirishlar qo‘shib (albatta, balki, afsuski), ma’no o‘zgarishini izohlaydi.

Mashq
1
Kirishlar gapdagi qanday vazifani bajaradi?
2
«Menimcha, bu to‘g‘ri yo‘l.» gapidagi kirishni va uning ma’nosini toping.
3
«Albatta» va «balki» kirishlari ma’nosi jihatidan qanday farqlanadi?
4
Nega kirishlarni gapdan olib tashlasak, gap mazmuni asosan saqlanadi?