☰ Mundarija · Ona tili

So‘zlashuv uslubi

Darslar 5 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
5

Nutqiy uslublarning turlari. So‘zlashuv uslubi

Darslik: 18–19-betlar
MaqsadSo‘zlashuv uslubining ikki turini va ularning belgilarini ajratish.
Yangi so‘zlar
so‘zlashuv uslubi · colloquial styleadabiy so‘zlashuv · literary conversationoddiy so‘zlashuv · plain (non-literary) conversationto‘liqsiz gap · elliptical (incomplete) sentence
Tushuntirish

So‘zlashuv uslubi asosan og‘zaki nutqda namoyon bo‘ladi, shu bilan boshqa uslublardan ajraladi. Uning ikki turi bor. Adabiy so‘zlashuv kundalik muloqotda yetakchi: unda so‘z tanlash va talaffuzda adabiy me’yorlarga amal qilinadi, masalan, o‘qituvchi bilan suhbatda yoki rasmiy bo‘lmagan uchrashuvda. Oddiy so‘zlashuvda esa me’yorlarga qat’iy rioya qilinmaydi: unda shevaga oid birliklar, qisqartirilgan shakllar, jargonlar, baho so‘zlari, undovlar, to‘liqsiz gaplar va erkin so‘z tartibi ko‘p uchraydi. So‘zlashuv nutqida vaziyat, imo-ishora va ohang mazmunni to‘ldirgani uchun fikr qisqa aytilishi mumkin. Yozuvda bu uslub asosan badiiy asardagi dialoglar yoki xabarlar orqali aks etadi.

Namunalar
Adabiy so‘zlashuv: «Assalomu alaykum, domla, kirsam bo‘ladimi? – Marhamat, kiring.»
Oddiy so‘zlashuv: «Voy, bu yoqqa qara-ya, kim kelibdi! Yur, yur, choy ichamiz!» – undovlar, qisqa shakl va erkin tartib.
Sinfda faoliyat

«Ikki xil suhbat»: juftliklar bir vaziyatni (kutubxonaga kirish) avval adabiy, so‘ng oddiy so‘zlashuvda sahnalashtiradi.

Mashq
1
So‘zlashuv uslubi boshqa uslublardan nimasi bilan farq qiladi?
2
Adabiy so‘zlashuv bilan oddiy so‘zlashuvning bittadan belgisini ayting.
3
«– Choy? – Mayli. – Shakar? – Yo‘q.» suhbatida nega gaplar qisqa?
4
O‘qituvchi bilan suhbatda qaysi turdan foydalanasiz? Nega?