☰ Mundarija · Ona tili

Ritorik so‘roq gaplar uslubiyati

Darslar 21 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
21

Ritorik so‘roq gaplar uslubiyati

Darslik: 71–74-betlar
MaqsadRitorik so‘roq gapni oddiy so‘roqdan ajratish, uning yashirin mazmuni va uslubiy kuchini izohlash.
Yangi so‘zlar
ritorik so‘roq · rhetorical questionyashirin tasdiq / inkor · hidden affirmation / denialta’kid · emphasisemotsionallik · emotionality
Tushuntirish

Ritorik so‘roq javob talab qilmaydi: u so‘roq shaklida aytilgan, ammo mazmuni ma’lum fikrni, ya’ni tasdiq yoki inkorni yashirin ifodalaydigan gapdir. Salbiy shakldagi ritorik so‘roq odatda tasdiqni bildiradi: «Kim bahorni sevmaydi?» – hamma sevadi. Ijobiy shakldagi ritorik so‘roq ko‘pincha inkorni anglatadi: «Uni kim ham tanirdi?» – hech kim tanimasdi. Ritorik so‘roqda fikr kuchli his-hayajon bilan, ta’kidli va ta’sirchan beriladi, shu sababli ta’sir kuchi jihatidan u yetakchi uslubiy vositalar qatoriga kiradi. U asosan so‘zlashuv, badiiy va publitsistik uslubda, shuningdek, notiqlik nutqida keng qo‘llanadi. Ritorik so‘roqni odatdagi darak gapga aylantirsak, mazmun saqlanadi, ammo uslubiy ta’sir susayadi.

Namunalar
Tasdiq: «Odamni bunday mehnat charchatmaydimi?!» → «Odamni bunday mehnat charchatadi.»
Inkor: «Bu yolg‘onga kim ishonardi?!» → «Bu yolg‘onga hech kim ishonmasdi.» Oddiy so‘roq (javob kerak): «Bu yolg‘onni kim aytdi?»
Sinfda faoliyat

«Savol – savolmas»: o‘qituvchi so‘roq gaplarni o‘qiydi; o‘quvchilar qaysi biri haqiqiy, qaysi biri ritorik ekanini qo‘l ko‘tarib bildiradi.

Mashq
1
Ritorik so‘roq oddiy so‘roqdan nimasi bilan farqlanadi?
2
«Bu haqiqatni kim inkor etadi?!» gapini oddiy darak gapga aylantiring.
3
«Dars soat nechada boshlanadi?» – ritorik so‘roqmi? Nega?
4
Nega notiqlar nutqida ritorik so‘roq ko‘p ishlatiladi?