Ritorik so‘roq gaplar uslubiyati
Ritorik so‘roq javob talab qilmaydi: u so‘roq shaklida aytilgan, ammo mazmuni ma’lum fikrni, ya’ni tasdiq yoki inkorni yashirin ifodalaydigan gapdir. Salbiy shakldagi ritorik so‘roq odatda tasdiqni bildiradi: «Kim bahorni sevmaydi?» – hamma sevadi. Ijobiy shakldagi ritorik so‘roq ko‘pincha inkorni anglatadi: «Uni kim ham tanirdi?» – hech kim tanimasdi. Ritorik so‘roqda fikr kuchli his-hayajon bilan, ta’kidli va ta’sirchan beriladi, shu sababli ta’sir kuchi jihatidan u yetakchi uslubiy vositalar qatoriga kiradi. U asosan so‘zlashuv, badiiy va publitsistik uslubda, shuningdek, notiqlik nutqida keng qo‘llanadi. Ritorik so‘roqni odatdagi darak gapga aylantirsak, mazmun saqlanadi, ammo uslubiy ta’sir susayadi.
| Ritorik so‘roq | Yashirin mazmuni |
|---|---|
| Kim bahorni sevmaydi? | Hamma sevadi (tasdiq). |
| Odamni bunday mehnat charchatmaydimi? | Charchatadi (tasdiq). |
| Bu yerda kim bor? | javob kutiladi (oddiy so‘roq) |
Maktabda sport kuni haqida qisqa chiqish tayyorlayotgan o‘quvchi savol bilan boshlaydi. Javob hammaga oldindan ma’lum, shuning uchun tinglovchilar ichida «ha» deydi va fikrni qabul qilishga tayyor bo‘ladi.
Notiqlar, munozarachilar, jurnalistlar va o‘qituvchilar fikrni kuchaytirish uchun javob talab qilmaydigan savoldan foydalanadi.
Bugun kimdir javob kutilmaydigan savol shaklida gapirsa, uning yashirin fikrini ichingizda oddiy gap bilan ayting.
«Savol – savolmas»: o‘qituvchi so‘roq gaplarni o‘qiydi; o‘quvchilar qaysi biri haqiqiy, qaysi biri ritorik ekanini qo‘l ko‘tarib bildiradi.