Kelishik qo‘shimchalari uslubiyati
Kelishik qo‘shimchalarining belgili yoki belgisiz qo‘llanishi, bir-birini almashtirishi va ko‘makchilar bilan ma’nodoshligi uslubiy farqlarni yuzaga keltiradi. Tushum kelishigi belgili bo‘lsa, obyekt aniq ajratib ta’kidlanadi: gazetani o‘qidi; belgisiz bo‘lsa, ta’kid yo‘qoladi: gazeta o‘qidi. Tushum kelishigi butun obyektni, chiqish kelishigi esa uning bir qismini nazarda tutadi: sharbatni ichdi (hammasini) – sharbatdan ichdi (bir qismini). Jo‘nalish kelishigi uchun ko‘makchisi bilan almashishi mumkin: onamga oldim – onam uchun oldim (ikkinchisi maqsadni aniqroq beradi). She’riyatda qaratqich va tushum kelishiklari -n shaklida qisqarib, ohangdorlik va ifodalilik qo‘shadi: yurtin, qadrin. Uyushiq bo‘laklarning har biri qaratqich qo‘shimchasini o‘zi olsa (Anvarning va Lolaning kitobi), ularning har biri alohida ta’kidlanadi.
| Shakl | Ma’no nozikligi |
|---|---|
| gazetani o‘qidi | aniq gazeta |
| gazeta o‘qidi | umuman o‘qish |
| choyni ichdi | hammasini |
| choydan ichdi | bir qismini |
mening uyimni = uy + im + ni
Tushum kelishigi: kimni? nimani?
Tartib: o‘zak + ko‘plik + egalik + kelishik
Do‘sti so‘radi: «Xatni yozdingmi?» O‘quvchi «Xatni yozdim» deydi, ya’ni o‘sha kutilgan xat tayyor. «Xat yozdim» desa, do‘sti qaysi xat ekanini so‘rab qolardi. Qo‘shimcha gapga aniqlik beradi.
Muharrirlar, tarjimonlar, chet elliklarga o‘zbek tilini o‘rgatuvchilar va shoirlar qo‘shimchalarning nozik farqini hisobga oladi.
Bugun qilgan bir ishingizni ikki xil aytib bering: to‘liq bajarilgan va qisman bajarilgan, qaysi qo‘shimcha o‘zgarganini sezing.
«Belgisiz – belgili»: juftliklar gaplarni ikki shaklda aytib, ta’kid farqini topadi.