ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Kelishik qo‘shimchalari uslubiyati

Darslar 14 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
14

Kelishik qo‘shimchalari uslubiyati

Darslik: 46–48-betlar
MaqsadKelishik qo‘shimchalarining belgili/belgisiz qo‘llanishi va ko‘makchilar bilan almashinishidagi uslubiy farqni izohlash.
Yangi so‘zlar
belgili tushum · marked accusativebelgisiz tushum · unmarked accusativeko‘makchi · postpositionqisqargan kelishik · shortened case form
Tushuntirish

Kelishik qo‘shimchalarining belgili yoki belgisiz qo‘llanishi, bir-birini almashtirishi va ko‘makchilar bilan ma’nodoshligi uslubiy farqlarni yuzaga keltiradi. Tushum kelishigi belgili bo‘lsa, obyekt aniq ajratib ta’kidlanadi: gazetani o‘qidi; belgisiz bo‘lsa, ta’kid yo‘qoladi: gazeta o‘qidi. Tushum kelishigi butun obyektni, chiqish kelishigi esa uning bir qismini nazarda tutadi: sharbatni ichdi (hammasini) – sharbatdan ichdi (bir qismini). Jo‘nalish kelishigi uchun ko‘makchisi bilan almashishi mumkin: onamga oldim – onam uchun oldim (ikkinchisi maqsadni aniqroq beradi). She’riyatda qaratqich va tushum kelishiklari -n shaklida qisqarib, ohangdorlik va ifodalilik qo‘shadi: yurtin, qadrin. Uyushiq bo‘laklarning har biri qaratqich qo‘shimchasini o‘zi olsa (Anvarning va Lolaning kitobi), ularning har biri alohida ta’kidlanadi.

ShaklMa’no nozikligi
gazetani o‘qidianiq gazeta
gazeta o‘qidiumuman o‘qish
choyni ichdihammasini
choydan ichdibir qismini
uyo‘zak-imegalik-nikelishikmening uyimni

mening uyimni = uy + im + ni

Tushum kelishigi: kimni? nimani?

Tartib: o‘zak + ko‘plik + egalik + kelishik

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Do‘sti so‘radi: «Xatni yozdingmi?» O‘quvchi «Xatni yozdim» deydi, ya’ni o‘sha kutilgan xat tayyor. «Xat yozdim» desa, do‘sti qaysi xat ekanini so‘rab qolardi. Qo‘shimcha gapga aniqlik beradi.

Kim ishlatadi

Muharrirlar, tarjimonlar, chet elliklarga o‘zbek tilini o‘rgatuvchilar va shoirlar qo‘shimchalarning nozik farqini hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun qilgan bir ishingizni ikki xil aytib bering: to‘liq bajarilgan va qisman bajarilgan, qaysi qo‘shimcha o‘zgarganini sezing.

Namunalar
Gazetani o‘qidi – gazeta o‘qidi; sharbatni ichdi – sharbatdan ichdi: belgi va kelishik tanlovi mazmun nozikligini o‘zgartiradi.
«Maktab tomon yurdi» – «maktabga yurdi»; «onam uchun» – «onamga»: ko‘makchi va kelishik ma’nodosh bo‘la oladi.
Sinfda faoliyat

«Belgisiz – belgili»: juftliklar gaplarni ikki shaklda aytib, ta’kid farqini topadi.

Mashq
1
«Non yedi» va «nonni yedi» gaplari qanday farqlanadi?
2
«Suvdan ichdi» va «suvni ichdi» o‘rtasidagi farq nima?
3
«Singlim uchun oldim» gapini kelishik bilan ifodalang.
4
Nega she’riyatda kelishik qo‘shimchalari ba’zan qisqartiriladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYangi yil qori toza suvmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →