Darslar 14 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
14
Kelishik qo‘shimchalari uslubiyati
Darslik: 46–48-betlar
MaqsadKelishik qo‘shimchalarining belgili/belgisiz qo‘llanishi va ko‘makchilar bilan almashinishidagi uslubiy farqni izohlash.
Yangi so‘zlar
belgili tushum · marked accusativebelgisiz tushum · unmarked accusativeko‘makchi · postpositionqisqargan kelishik · shortened case form
Tushuntirish
Kelishik qo‘shimchalarining belgili yoki belgisiz qo‘llanishi, bir-birini almashtirishi va ko‘makchilar bilan ma’nodoshligi uslubiy farqlarni yuzaga keltiradi. Tushum kelishigi belgili bo‘lsa, obyekt aniq ajratib ta’kidlanadi: gazetani o‘qidi; belgisiz bo‘lsa, ta’kid yo‘qoladi: gazeta o‘qidi. Tushum kelishigi butun obyektni, chiqish kelishigi esa uning bir qismini nazarda tutadi: sharbatni ichdi (hammasini) – sharbatdan ichdi (bir qismini). Jo‘nalish kelishigi uchun ko‘makchisi bilan almashishi mumkin: onamga oldim – onam uchun oldim (ikkinchisi maqsadni aniqroq beradi). She’riyatda qaratqich va tushum kelishiklari -n shaklida qisqarib, ohangdorlik va ifodalilik qo‘shadi: yurtin, qadrin. Uyushiq bo‘laklarning har biri qaratqich qo‘shimchasini o‘zi olsa (Anvarning va Lolaning kitobi), ularning har biri alohida ta’kidlanadi.
Namunalar
Gazetani o‘qidi – gazeta o‘qidi; sharbatni ichdi – sharbatdan ichdi: belgi va kelishik tanlovi mazmun nozikligini o‘zgartiradi.
«Maktab tomon yurdi» – «maktabga yurdi»; «onam uchun» – «onamga»: ko‘makchi va kelishik ma’nodosh bo‘la oladi.
Sinfda faoliyat
«Belgisiz – belgili»: juftliklar gaplarni ikki shaklda aytib, ta’kid farqini topadi.
Mashq
1
«Non yedi» va «nonni yedi» gaplari qanday farqlanadi?
Birinchisida obyekt ajratilmagan (umumiy harakat); ikkinchisida aniq non nazarda tutilib, ta’kid bor.
2
«Suvdan ichdi» va «suvni ichdi» o‘rtasidagi farq nima?
«Suvdan ichdi» – bir qismini; «suvni ichdi» – hammasini.
3
«Singlim uchun oldim» gapini kelishik bilan ifodalang.