Morfologik vositalarni nutqiy uslublarda qo‘llash
Grammatik qoidalar to‘g‘ri nutqning asosi, lekin aniq va ta’sirli nutq uchun grammatik shakllarning uslubiy jihatini ham bilish kerak. Morfologik shakllarning hammasi barcha uslubda bir xil qo‘llanavermaydi. Qo‘shimchalar kamdan-kam hollarda baho bildiradi; ularda ko‘proq qaysi uslubga mansubligi, ya’ni funksional bo‘yoq ko‘zga tashlanadi. Masalan, hozirgi zamonni bildiruvchi -yapti so‘zlashuvga, -moqda yozma matnga (axborot, matbuot, badiiy asar), -yotir esa ko‘proq she’riy nutqqa xos. Kelasi zamonning -ajak shakli (qozonajak) ko‘tarinki, yozma uslubga xos; -adi shakli esa betaraf (qozonadi). Shuning uchun bir ma’noli shakllardan qaysi birini tanlash uslub va vaziyatga bog‘liq.
| Shakl | Uslub |
|---|---|
| qurilyapti | so‘zlashuv |
| qurilmoqda | yozma, axborot |
| qurilayotir | she’riy, ko‘tarinki |
Maktab radiosida o‘quvchi yozma yangilikni o‘qiydi. Kitobiy fe’l shakllarini jonli so‘zlashuv shakllariga almashtirib o‘qiganda, matn tinglovchiga tabiiy eshitiladi va hamma osongina tushunadi.
Radio va televizor diktorlari, ssenariy yozuvchilar va tarjimonlar bir ma’noni yozma va og‘zaki shaklga moslab o‘zgartiradi.
Bugun suhbatda hozirgi zamonni bildirayotgan bir kishini diqqat bilan tinglab, qaysi fe’l shaklini ishlatayotganini ichingizda belgilang.
«Shaklni almashtir»: o‘qituvchi bir gap aytadi, guruh uni boshqa uslubdagi shaklga o‘tkazadi (-yapti → -moqda).