Darslar 12 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
12
Morfologik vositalarni nutqiy uslublarda qo‘llash
Darslik: 40–42-betlar
MaqsadMorfologik vositalarning uslubiy xoslanishini tushunish; bir ma’noli, lekin uslubi turlicha qo‘shimchalarni farqlash.
Yangi so‘zlar
morfologik vosita · morphological meansqo‘shimcha · suffix, affixuslubiy xoslanish · stylistic marking-ajak · the suffix -ajak (solemn future)
Tushuntirish
Grammatik qoidalar to‘g‘ri nutqning asosi, lekin aniq va ta’sirli nutq uchun grammatik shakllarning uslubiy jihatini ham bilish kerak. Morfologik shakllarning hammasi barcha uslubda bir xil qo‘llanavermaydi. Qo‘shimchalar kamdan-kam hollarda baho bildiradi; ularda ko‘proq qaysi uslubga mansubligi, ya’ni funksional bo‘yoq ko‘zga tashlanadi. Masalan, hozirgi zamonni bildiruvchi -yapti so‘zlashuvga, -moqda yozma matnga (axborot, matbuot, badiiy asar), -yotir esa ko‘proq she’riy nutqqa xos. Kelasi zamonning -ajak shakli (qozonajak) ko‘tarinki, yozma uslubga xos; -adi shakli esa betaraf (qozonadi). Shuning uchun bir ma’noli shakllardan qaysi birini tanlash uslub va vaziyatga bog‘liq.
Namunalar
Bir ma’no – uch shakl: «Maktab qurilyapti» (so‘zlashuv), «Maktab qurilmoqda» (yozma, axborot), «Maktab qurilayotir» (she’riy, ko‘tarinki).