ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Inkor ifodalovchi vositalar uslubiyati

Darslar 18 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
18

Inkor ifodalovchi morfologik vositalar uslubiyati

Darslik: 60–63-betlar
MaqsadInkor ifodalovchi vositalarning (-ma, emas, yo‘q, na…na) uslubiy ma’nolarini aniqlash.
Yangi so‘zlar
bo‘lishsizlik shakli (-ma) · negative form (-ma)inkor yordamchisi na … na · negative correlative na … naritorik so‘roq · rhetorical questionqat’iy tasdiq · firm affirmation
Tushuntirish

Inkor fe’lning bo‘lishsizlik shaklini yasovchi -ma qo‘shimchasi, emas va yo‘q so‘zlari hamda na … na yordamchisi bilan ifodalanadi. Bu vositalar bir qancha uslubiy ma’nolar ham beradi. Ritorik so‘roq tarkibidagi -ma tasdiqni kuchaytiradi: «Kim sog‘lom bo‘lishni istamaydi?» – «hamma istaydi». Yetakchi va ko‘makchi fe’lning ikkalasi bilan ishlatilgan -ma inkorni emas, qat’iy tasdiqni bildiradi: «Maqsadiga erishmay qo‘ymaydi» – albatta erishadi. -ma qo‘shimchasi -moq, -moqda, -moqchi bilan birga kelmaydi: «kelmamoqchi» deyilmaydi, «kelmoqchi emas» deyiladi. Na … na takror holda inkorni kuchli va qat’iy qiladi: «Na qor yog‘di, na yomg‘ir». Ba’zan inkor ohang bilan ham beriladi, shuningdek, gap boshidagi «yo‘q» kuchli rad etishni bildiradi.

VositaUslubiy ma’noMisol
-ma (ritorik so‘roqda)tasdiqKim ko‘rmaydi?
-may qo‘ymaymizqat’iy tasdiqhal qilmay qo‘ymaymiz
na … nakuchli inkorna yomg‘ir, na shamol
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Do‘stlari o‘quvchini yana bir to‘garakka taklif qildi, u esa ulgurmasligini biladi. U qisqa va aniq «yo‘q» deb, sababini odob bilan aytadi, hech kim xafa bo‘lmaydi. Aniq inkor keyinroq noqulaylikni oldini oladi.

Kim ishlatadi

Xavfsizlik yozuvlari va yo‘riqnomalar mualliflari inkorni aniq qo‘llaydi, notiqlar va munozarachilar esa so‘roq shaklida fikrni kuchaytiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun o‘zingiz o‘ylab topgan o‘yin uchun ikkita qisqa taqiqlovchi qoidani og‘zaki ayting va hamma ularni bir xil tushunishiga ishonch hosil qiling.

Namunalar
Ritorik: «Bu ishning foydasini kim ko‘rmaydi?» – hamma ko‘radi. Qat’iy tasdiq: «Bu masalani hal qilmay qo‘ymaymiz» – albatta hal qilamiz.
Na … na: «Uch kundan beri na qo‘ng‘iroq, na xabar!» – inkor kuchaygan. Noto‘g‘ri: «bormamoqchi»; to‘g‘ri: «bormoqchi emas».
Sinfda faoliyat

«Inkor yoki tasdiq?»: o‘qituvchi gap o‘qiydi, guruhlar uning haqiqiy ma’nosini (inkor/qat’iy tasdiq) topadi.

Mashq
1
«Uni topmay qo‘ymayman» gapi qanday ma’no beradi?
2
«Kim sayohat qilishni xohlamaydi?» ritorik so‘rog‘i nimani anglatadi?
3
«Bormamoqchi» shaklini to‘g‘rilang.
4
«Na kitob o‘qidi, na dars tayyorladi» gapida na … na nima vazifa bajaryapti?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTuz suvni tezroq qaynatadimi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →