☰ Mundarija · Ona tili

Inkor ifodalovchi vositalar uslubiyati

Darslar 18 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
18

Inkor ifodalovchi morfologik vositalar uslubiyati

Darslik: 60–63-betlar
MaqsadInkor ifodalovchi vositalarning (-ma, emas, yo‘q, na…na) uslubiy ma’nolarini aniqlash.
Yangi so‘zlar
bo‘lishsizlik shakli (-ma) · negative form (-ma)inkor yordamchisi na … na · negative correlative na … naritorik so‘roq · rhetorical questionqat’iy tasdiq · firm affirmation
Tushuntirish

Inkor fe’lning bo‘lishsizlik shaklini yasovchi -ma qo‘shimchasi, emas va yo‘q so‘zlari hamda na … na yordamchisi bilan ifodalanadi. Bu vositalar bir qancha uslubiy ma’nolar ham beradi. Ritorik so‘roq tarkibidagi -ma tasdiqni kuchaytiradi: «Kim sog‘lom bo‘lishni istamaydi?» – «hamma istaydi». Yetakchi va ko‘makchi fe’lning ikkalasi bilan ishlatilgan -ma inkorni emas, qat’iy tasdiqni bildiradi: «Maqsadiga erishmay qo‘ymaydi» – albatta erishadi. -ma qo‘shimchasi -moq, -moqda, -moqchi bilan birga kelmaydi: «kelmamoqchi» deyilmaydi, «kelmoqchi emas» deyiladi. Na … na takror holda inkorni kuchli va qat’iy qiladi: «Na qor yog‘di, na yomg‘ir». Ba’zan inkor ohang bilan ham beriladi, shuningdek, gap boshidagi «yo‘q» kuchli rad etishni bildiradi.

Namunalar
Ritorik: «Bu ishning foydasini kim ko‘rmaydi?» – hamma ko‘radi. Qat’iy tasdiq: «Bu masalani hal qilmay qo‘ymaymiz» – albatta hal qilamiz.
Na … na: «Uch kundan beri na qo‘ng‘iroq, na xabar!» – inkor kuchaygan. Noto‘g‘ri: «bormamoqchi»; to‘g‘ri: «bormoqchi emas».
Sinfda faoliyat

«Inkor yoki tasdiq?»: o‘qituvchi gap o‘qiydi, guruhlar uning haqiqiy ma’nosini (inkor/qat’iy tasdiq) topadi.

Mashq
1
«Uni topmay qo‘ymayman» gapi qanday ma’no beradi?
2
«Kim sayohat qilishni xohlamaydi?» ritorik so‘rog‘i nimani anglatadi?
3
«Bormamoqchi» shaklini to‘g‘rilang.
4
«Na kitob o‘qidi, na dars tayyorladi» gapida na … na nima vazifa bajaryapti?