Inkor ifodalovchi morfologik vositalar uslubiyati
Inkor fe’lning bo‘lishsizlik shaklini yasovchi -ma qo‘shimchasi, emas va yo‘q so‘zlari hamda na … na yordamchisi bilan ifodalanadi. Bu vositalar bir qancha uslubiy ma’nolar ham beradi. Ritorik so‘roq tarkibidagi -ma tasdiqni kuchaytiradi: «Kim sog‘lom bo‘lishni istamaydi?» – «hamma istaydi». Yetakchi va ko‘makchi fe’lning ikkalasi bilan ishlatilgan -ma inkorni emas, qat’iy tasdiqni bildiradi: «Maqsadiga erishmay qo‘ymaydi» – albatta erishadi. -ma qo‘shimchasi -moq, -moqda, -moqchi bilan birga kelmaydi: «kelmamoqchi» deyilmaydi, «kelmoqchi emas» deyiladi. Na … na takror holda inkorni kuchli va qat’iy qiladi: «Na qor yog‘di, na yomg‘ir». Ba’zan inkor ohang bilan ham beriladi, shuningdek, gap boshidagi «yo‘q» kuchli rad etishni bildiradi.
| Vosita | Uslubiy ma’no | Misol |
|---|---|---|
| -ma (ritorik so‘roqda) | tasdiq | Kim ko‘rmaydi? |
| -may qo‘ymaymiz | qat’iy tasdiq | hal qilmay qo‘ymaymiz |
| na … na | kuchli inkor | na yomg‘ir, na shamol |
Do‘stlari o‘quvchini yana bir to‘garakka taklif qildi, u esa ulgurmasligini biladi. U qisqa va aniq «yo‘q» deb, sababini odob bilan aytadi, hech kim xafa bo‘lmaydi. Aniq inkor keyinroq noqulaylikni oldini oladi.
Xavfsizlik yozuvlari va yo‘riqnomalar mualliflari inkorni aniq qo‘llaydi, notiqlar va munozarachilar esa so‘roq shaklida fikrni kuchaytiradi.
Bugun o‘zingiz o‘ylab topgan o‘yin uchun ikkita qisqa taqiqlovchi qoidani og‘zaki ayting va hamma ularni bir xil tushunishiga ishonch hosil qiling.
«Inkor yoki tasdiq?»: o‘qituvchi gap o‘qiydi, guruhlar uning haqiqiy ma’nosini (inkor/qat’iy tasdiq) topadi.