Darslar 11 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
11
Mustahkamlash (leksik vositalar)
Darslik: 38–39-betlar
MaqsadLeksik vositalar bo‘yicha o‘tilganlarni mustahkamlash: uslublar, bo‘yoq, ma’nodoshlik, sheva, eskirgan so‘zlar, termin va iboralar.
Yangi so‘zlar
uslubiy betaraf · stylistically neutralfunksional / emotsional bo‘yoq · functional / emotional colouringarxaizm / tarixiy so‘z · archaism / historical wordtermin / ibora · term / idiom
Tushuntirish
Bu hafta o‘tgan mavzularni bir tizimga solamiz. Nutq beshta asosiy uslubga bo‘linadi: so‘zlashuv og‘zaki, qolgan to‘rttasi (publitsistik, badiiy, ilmiy, rasmiy) asosan yozma. So‘zlar betaraf yoki ma’lum uslubga xoslangan bo‘ladi; ularning bo‘yog‘i funksional (uslubga mansublik) va emotsional-ekspressiv (ijobiy yoki salbiy baho) bo‘lishi mumkin. Ma’nodosh so‘zlarni ularning uslubi va bo‘yog‘iga qarab, shakldosh va paronim so‘zlarni esa ma’nosiga qarab o‘rnida qo‘llash kerak. Shevaga oid birliklar adabiy me’yordan tashqarida, eskirgan so‘zlar arxaizm va tarixiy so‘zga bo‘linadi; terminlar ilmiy uslubning, iboralar ko‘proq so‘zlashuv va badiiy uslubning ifoda vositasidir. Topshiriqda matnning uslubini aniqlash uchun avval maqsadni, so‘ngra til vositalarini tahlil qiling.
Namunalar
Tahlil: «Aziz o‘quvchilar! Quyidagi jadvalda uch oylik natijalar keltirilgan» – murojaat va «quyidagi» so‘zi yozma, ilmiy-rasmiy ohang.
Tahlil: «Ha-ya, rosa zo‘r chiqdi-ku bu!» – undov, «-ya», «-ku», «rosa», «zo‘r»: oddiy so‘zlashuv.
Sinfda faoliyat
«Uslub detektivlari»: guruhlar aralash matn parchalaridan uslub izlarini (so‘z, bo‘yoq, ibora) topib, daftarga yozadi.
Mashq
1
Besh uslubdan qaysi biri asosan og‘zaki?
So‘zlashuv uslubi.
2
Funksional va emotsional-ekspressiv bo‘yoqning farqini bir misol bilan ayting.
Funksional: «taom» – kitobiy-badiiy mansublik. Emotsional: «irjaymoq» – salbiy munosabat.