Mustahkamlash (leksik vositalar)
Bu hafta o‘tgan mavzularni bir tizimga solamiz. Nutq beshta asosiy uslubga bo‘linadi: so‘zlashuv og‘zaki, qolgan to‘rttasi (publitsistik, badiiy, ilmiy, rasmiy) asosan yozma. So‘zlar betaraf yoki ma’lum uslubga xoslangan bo‘ladi; ularning bo‘yog‘i funksional (uslubga mansublik) va emotsional-ekspressiv (ijobiy yoki salbiy baho) bo‘lishi mumkin. Ma’nodosh so‘zlarni ularning uslubi va bo‘yog‘iga qarab, shakldosh va paronim so‘zlarni esa ma’nosiga qarab o‘rnida qo‘llash kerak. Shevaga oid birliklar adabiy me’yordan tashqarida, eskirgan so‘zlar arxaizm va tarixiy so‘zga bo‘linadi; terminlar ilmiy uslubning, iboralar ko‘proq so‘zlashuv va badiiy uslubning ifoda vositasidir. Topshiriqda matnning uslubini aniqlash uchun avval maqsadni, so‘ngra til vositalarini tahlil qiling.
| uslublar | so‘z turlari |
|---|---|
| so‘zlashuv | betaraf |
| publitsistik | bo‘yoqli |
| badiiy | sheva |
| ilmiy | eskirgan |
| rasmiy | termin |
| ibora |
Sinf e’lon taxtasiga yangi xabar osishdan oldin o‘quvchi uni qayta o‘qiydi: kim o‘qiydi va nima uchun? Keyin u jargon so‘zni oddiy so‘z bilan almashtiradi. Ertasiga hech kim «bu nima degani?» deb so‘ramaydi.
Muharrirlar, korrektorlar va nutq yozuvchilar matnni chop etishdan oldin kimga mo‘ljallanganini o‘ylab shunday tekshiradi.
Shu hafta yozgan bir matningizni «kim o‘qiydi, nima uchun?» deb qayta o‘qing va bitta so‘zni o‘zgartiring.
«Uslub detektivlari»: guruhlar aralash matn parchalaridan uslub izlarini (so‘z, bo‘yoq, ibora) topib, daftarga yozadi.