Subyektiv baho ifodalovchi qo‘shimchalar uslubiyati
Tilimizda -cha, -choq, -gina (-kina, -qina), -loq (-aloq), -jon, -xon, -toy kabi qo‘shimchalar bor; ular subyektiv baho shakllari yoki kichraytirish-erkalash qo‘shimchalari deyiladi. Bu qo‘shimchalar ot va sifatlarga qo‘shilib, so‘zlovchining narsaga ijobiy yoki salbiy munosabatini bildiradi. Kichraytirish shakllari (kitobcha, toychoq, qizaloq) o‘lchamning kichikligi bilan birga mehr, ba’zan esa nazar-pisand qilmaslik ma’nosini ham berishi mumkin. Erkalash shakllari (akajon, onaxon, o‘g‘iltoy, onaginam) mehr, hurmat, ba’zan esa ohangga qarab kesatiq ma’nosini bildiradi. Ilmiy va rasmiy matnda bunday shakllarga deyarli o‘rin yo‘q; ularning asosiy maydoni – jonli suhbat, badiiy asar va publitsistika.
| Qo‘shimcha | Ma’no | Misol |
|---|---|---|
| -jon, -xon | erkalash, hurmat | dadajon, onaxon |
| -gina | erkalash | bolaginam |
| -cha, -choq | kichraytirish | uycha, qo‘zichoq |
| -toy | erkalash | o‘g‘iltoy |
Bog‘chada ko‘ngilli bo‘lgan o‘quvchi kichik bolalarga mehr bilan murojaat qilib, erkalovchi shakllardan foydalanadi, bolalar jilmayadi. Biroq faoliyat hisobotini yozganda shu o‘quvchi oddiy shakllarni ishlatadi.
Bog‘cha tarbiyachilari, hamshiralar va bolalar kitobi mualliflari mehr bildiruvchi shakllarni ishlatadi, ilmiy va rasmiy matnlarda esa ularni qoldiradi.
Bugun odamlar mehr bilan aytgan bir so‘zni eshitsangiz, qaysi qo‘shimcha mehr bildirayotganini sezib qo‘ying.
«Shakl o‘yini»: o‘quvchi bir ot aytadi, juft unga mos subyektiv baho qo‘shimchasini qo‘shib, gap tuzadi.