Nutqiy uslublar va til vositalari
Tilda shunday birliklar borki, ular barcha uslublarda erkin ishlatiladi: non, daraxt, bormoq, yozmoq, yangi, yaxshi, yil kabi so‘zlar shular jumlasidandir. Bunday birliklar uslub nuqtayi nazaridan betaraf deyiladi va tilning katta qismini tashkil etadi. Boshqa birliklar esa ko‘proq bir uslubga xoslangan: ilmiy matnda terminlar, rasmiy matnda qolipli iboralar, so‘zlashuvda undovlar va qisqa shakllar ana shunday vositalardir. Nutq tuzuvchi vositaning qaysi uslubga mansubligini bilishi shart, aks holda matn mazmunga mos kelmaydi. Xoslanish nutq shakliga ham tegishli: «yuqorida aytilganidek», «quyidagi jadvalda» kabi so‘zlar yozma matnga xos, majlisdagi jonli gapda ular qotib qolgan, sun’iy tuyuladi.
Maktabda katta o‘quvchi kichik sinf bolasiga qoidani tushuntiradi. U maxsus atamalarni qoldirib, hamma biladigan oddiy so‘zlarni tanlaydi, kichik bola esa darrov tushunadi. Shu qoidani daftariga yozganda esa kerakli atamani ishlatadi.
O‘qituvchilar, yo‘riqnoma yozuvchilar va tarjimonlar kimga gapirayotganiga qarab neytral yoki maxsus so‘zni tanlaydi.
Yaxshi biladigan bir ishingizni faqat oddiy kundalik so‘zlar bilan uch gapda tushuntiring va qaysi maxsus so‘zni qoldirishga to‘g‘ri kelganini ayting.
«Betaraf yoki xoslangan?»: doskaga 12 ta so‘z yoziladi; o‘quvchilar ikki guruhga ajratib, qaysi uslubga xosligini aytadi.