ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Nutqiy uslublar va til vositalari

Darslar 4 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
4

Nutqiy uslublar va til vositalari

Darslik: 14–17-betlar
MaqsadUslubiy betaraf va uslubga xoslangan til vositalarini farqlash.
Yangi so‘zlar
uslubiy betaraf vosita · stylistically neutral meansuslubga xoslangan vosita · style-marked meanskitobiy so‘z · bookish wordyozma nutqqa xos · typical of writing
Tushuntirish

Tilda shunday birliklar borki, ular barcha uslublarda erkin ishlatiladi: non, daraxt, bormoq, yozmoq, yangi, yaxshi, yil kabi so‘zlar shular jumlasidandir. Bunday birliklar uslub nuqtayi nazaridan betaraf deyiladi va tilning katta qismini tashkil etadi. Boshqa birliklar esa ko‘proq bir uslubga xoslangan: ilmiy matnda terminlar, rasmiy matnda qolipli iboralar, so‘zlashuvda undovlar va qisqa shakllar ana shunday vositalardir. Nutq tuzuvchi vositaning qaysi uslubga mansubligini bilishi shart, aks holda matn mazmunga mos kelmaydi. Xoslanish nutq shakliga ham tegishli: «yuqorida aytilganidek», «quyidagi jadvalda» kabi so‘zlar yozma matnga xos, majlisdagi jonli gapda ular qotib qolgan, sun’iy tuyuladi.

nondaraxtbormoqyangibetarafzo‘r(so‘zlashuv)benazir(kitobiy)fotosintez(ilmiy)uslubgaxoslanganTil birliklari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktabda katta o‘quvchi kichik sinf bolasiga qoidani tushuntiradi. U maxsus atamalarni qoldirib, hamma biladigan oddiy so‘zlarni tanlaydi, kichik bola esa darrov tushunadi. Shu qoidani daftariga yozganda esa kerakli atamani ishlatadi.

Kim ishlatadi

O‘qituvchilar, yo‘riqnoma yozuvchilar va tarjimonlar kimga gapirayotganiga qarab neytral yoki maxsus so‘zni tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Yaxshi biladigan bir ishingizni faqat oddiy kundalik so‘zlar bilan uch gapda tushuntiring va qaysi maxsus so‘zni qoldirishga to‘g‘ri kelganini ayting.

Namunalar
Betaraf: «Suv ichdim, uyga qaytdim.» – bu gap istalgan uslubda uchrashi mumkin.
Xoslangan: «Tenglama ildizi topildi» – ilmiy; «Ariza qabul qilinsin» – rasmiy; «Hoy, ukam, bu yoqqa kel-chi!» – so‘zlashuv.
Sinfda faoliyat

«Betaraf yoki xoslangan?»: doskaga 12 ta so‘z yoziladi; o‘quvchilar ikki guruhga ajratib, qaysi uslubga xosligini aytadi.

Mashq
1
Qaysi so‘zlar uslubiy betaraf hisoblanadi? Uchta misol keltiring.
2
«Hosil bo‘lgan modda reaksiya mahsuloti deyiladi» gapidagi xoslangan vositani toping.
3
«Quyida ko‘rsatilganidek» ifodasi og‘zaki nutqda nega noo‘rin?
4
Nega uslub nuqtayi nazaridan betaraf so‘zlar tilda ko‘p bo‘lishi zarur?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYer tarixi bir sutka bo‘lsaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →