Darslar 4 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
4
Nutqiy uslublar va til vositalari
Darslik: 14–17-betlar
MaqsadUslubiy betaraf va uslubga xoslangan til vositalarini farqlash.
Yangi so‘zlar
uslubiy betaraf vosita · stylistically neutral meansuslubga xoslangan vosita · style-marked meanskitobiy so‘z · bookish wordyozma nutqqa xos · typical of writing
Tushuntirish
Tilda shunday birliklar borki, ular barcha uslublarda erkin ishlatiladi: non, daraxt, bormoq, yozmoq, yangi, yaxshi, yil kabi so‘zlar shular jumlasidandir. Bunday birliklar uslub nuqtayi nazaridan betaraf deyiladi va tilning katta qismini tashkil etadi. Boshqa birliklar esa ko‘proq bir uslubga xoslangan: ilmiy matnda terminlar, rasmiy matnda qolipli iboralar, so‘zlashuvda undovlar va qisqa shakllar ana shunday vositalardir. Nutq tuzuvchi vositaning qaysi uslubga mansubligini bilishi shart, aks holda matn mazmunga mos kelmaydi. Xoslanish nutq shakliga ham tegishli: «yuqorida aytilganidek», «quyidagi jadvalda» kabi so‘zlar yozma matnga xos, majlisdagi jonli gapda ular qotib qolgan, sun’iy tuyuladi.
Namunalar
Betaraf: «Suv ichdim, uyga qaytdim.» – bu gap istalgan uslubda uchrashi mumkin.
Xoslangan: «Tenglama ildizi topildi» – ilmiy; «Ariza qabul qilinsin» – rasmiy; «Hoy, ukam, bu yoqqa kel-chi!» – so‘zlashuv.
Sinfda faoliyat
«Betaraf yoki xoslangan?»: doskaga 12 ta so‘z yoziladi; o‘quvchilar ikki guruhga ajratib, qaysi uslubga xosligini aytadi.
Mashq
1
Qaysi so‘zlar uslubiy betaraf hisoblanadi? Uchta misol keltiring.
Barcha uslublarda erkin qo‘llanadigan so‘zlar: kitob, suv, uy, ishlamoq va hokazo.
2
«Hosil bo‘lgan modda reaksiya mahsuloti deyiladi» gapidagi xoslangan vositani toping.
«Reaksiya mahsuloti» – termin; shuningdek, «deyiladi» – ilmiy ta’rifga xos qolip.