Shaxs-son qo‘shimchalari uslubiyati
Fe’lning shaxs-son qo‘shimchalari harakatni bajaruvchi shaxsni va uning sonini bildiradi, lekin nutqda ularning ko‘chma qo‘llanishi ham uchraydi. So‘zlashuv, badiiy va publitsistik nutqda birinchi shaxs ko‘plik shakli birlik o‘rnida kelib, kamtarlikni, ba’zan manmanlikni yoki kesatiqni bildiradi: «Bu masalani ertaga hal qilamiz» (bir kishi aytsa), ilmiy ishlarda esa muallifning «biz»i kamtarlik ifodasidir. Ikkinchi shaxsda -siz hurmat, ya’ni sizlashga, -san esa senlashga ixtisoslashgan. Hurmat yoki hurmatsizlikni kuchaytirish kerak bo‘lsa, ularga -lar qo‘shiladi: «Yaxshi o‘qibsizlar», «nega jim turibsanlar». Buyruq-istak maylidagi -ing qo‘shimchasi hurmatni bildiradi, ko‘pchilikka sizlab murojaat qilishda -inglar, senlab murojaat qilishda so‘zlashuvda -laring ishlatiladi. Uchinchi shaxsda hurmat bildirish uchun -lar qo‘shiladi: «Ustozim keldilar».
| Shakl | Uslubiy ma’no | Misol |
|---|---|---|
| biz (bir kishi) | kamtarlik | Bu masalani hal qilamiz. |
| ilmiy biz | xolislik | Tajribani takrorladik. |
| siz | hurmat | Keling, domla. |
| sen | yaqinlik | Kel, do‘stim. |
Maktabning ochiq eshiklar kunida ko‘ngilli o‘quvchi kattalar mehmonlarga «Siz» deb, kichik o‘quvchilarga oddiy shaklda murojaat qiladi, jamoa ishi haqida esa «men» emas, «biz» deydi. Mehmonlar o‘zlarini qulay his qiladi.
Qabulxona xodimlari, yo‘riqchilar, operatorlar va tadqiqotchilar murojaat shakllarini tinglovchiga qarab tanlaydi.
Bugun kimlar bilan «siz», kimlar bilan «sen» deb gaplashganingizni eslab, sababini bir jumla bilan ayting.
«Murojaat ustaxonasi»: bir iltimosni (kitob so‘rash) ota-onaga, do‘stga, o‘qituvchiga qaratib aytish, shaxs-son shakllarini tanlash.