ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Shaxs-son qo‘shimchalari uslubiyati

Darslar 17 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
17

Shaxs-son qo‘shimchalari uslubiyati

Darslik: 57–59-betlar
MaqsadShaxs-son qo‘shimchalarining uslubiy ma’nolarini (kamtarlik, hurmat, kinoya, sizlash/senlash) aniqlash.
Yangi so‘zlar
shaxs-son qo‘shimchasi · person-number suffixsizlash · addressing as «siz» (formal)senlash · addressing as «sen» (informal)hurmat shakli · form of respect
Tushuntirish

Fe’lning shaxs-son qo‘shimchalari harakatni bajaruvchi shaxsni va uning sonini bildiradi, lekin nutqda ularning ko‘chma qo‘llanishi ham uchraydi. So‘zlashuv, badiiy va publitsistik nutqda birinchi shaxs ko‘plik shakli birlik o‘rnida kelib, kamtarlikni, ba’zan manmanlikni yoki kesatiqni bildiradi: «Bu masalani ertaga hal qilamiz» (bir kishi aytsa), ilmiy ishlarda esa muallifning «biz»i kamtarlik ifodasidir. Ikkinchi shaxsda -siz hurmat, ya’ni sizlashga, -san esa senlashga ixtisoslashgan. Hurmat yoki hurmatsizlikni kuchaytirish kerak bo‘lsa, ularga -lar qo‘shiladi: «Yaxshi o‘qibsizlar», «nega jim turibsanlar». Buyruq-istak maylidagi -ing qo‘shimchasi hurmatni bildiradi, ko‘pchilikka sizlab murojaat qilishda -inglar, senlab murojaat qilishda so‘zlashuvda -laring ishlatiladi. Uchinchi shaxsda hurmat bildirish uchun -lar qo‘shiladi: «Ustozim keldilar».

ShaklUslubiy ma’noMisol
biz (bir kishi)kamtarlikBu masalani hal qilamiz.
ilmiy bizxolislikTajribani takrorladik.
sizhurmatKeling, domla.
senyaqinlikKel, do‘stim.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktabning ochiq eshiklar kunida ko‘ngilli o‘quvchi kattalar mehmonlarga «Siz» deb, kichik o‘quvchilarga oddiy shaklda murojaat qiladi, jamoa ishi haqida esa «men» emas, «biz» deydi. Mehmonlar o‘zlarini qulay his qiladi.

Kim ishlatadi

Qabulxona xodimlari, yo‘riqchilar, operatorlar va tadqiqotchilar murojaat shakllarini tinglovchiga qarab tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun kimlar bilan «siz», kimlar bilan «sen» deb gaplashganingizni eslab, sababini bir jumla bilan ayting.

Namunalar
Kamtarlik/manmanlik: «Bu masalani ertaga hal qilamiz» – bir kishi aytgan, lekin «biz» shaklida; ilmiy ishda: «Biz tajribani uch marta takrorladik».
Sizlash va senlash: «Siz kelasiz» – hurmat; «Sen kelasan» – yaqinlik. «Yaxshi o‘qibsizlar» – ko‘pchilikka hurmat; «Qani, yozlaring!» – ko‘pchilikka (so‘zlashuvdagi) senlash.
Sinfda faoliyat

«Murojaat ustaxonasi»: bir iltimosni (kitob so‘rash) ota-onaga, do‘stga, o‘qituvchiga qaratib aytish, shaxs-son shakllarini tanlash.

Mashq
1
-siz va -san qo‘shimchalari qanday uslubiy vazifaga ixtisoslashgan?
2
«Buvim keldilar» gapida uchinchi shaxs ko‘rsatkichi qaysi va nimani bildiradi?
3
«Bilamiz» so‘zi bir kishi tomonidan aytilsa, qanday ma’no berishi mumkin?
4
O‘qituvchiga «Qani, tezroq ket!» deyish noo‘rin. Nega?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliChegirma haqiqiymi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →