Qo‘shma gaplar uslubiyati
Qo‘shma gap qismlari o‘rtasida sabab-oqibat, maqsad, shart, to‘siqsizlik, payt kabi munosabatlar bo‘ladi. Bu munosabatlar bog‘lovchi vositalar bilan yoki ularsiz ifodalanishi mumkin; shunga ko‘ra ma’nodosh qurilmalar hosil bo‘ladi: «Kech qoldim, chunki avtobus kechikdi» – «Avtobus kechikdi, shuning uchun kech qoldim» – «Kech qoldim: avtobus kechikdi». Bog‘lovchili gapda munosabat ochiq ko‘rsatiladi, bog‘lovchisizida esa ohang va ma’no orqali anglashiladi. Ilmiy va rasmiy uslubda mazmunni to‘liq va aniq berish uchun bog‘lovchili qo‘shma gaplar afzal; so‘zlashuvda uzun, murakkab gaplar kam tuziladi va bog‘lovchisiz yoki sodda gaplar ko‘p ishlatiladi. Badiiy va publitsistik uslubda tasvir va ohangga qarab turlarining hammasi qo‘llanadi. Bog‘lovchisiz gapda ikki nuqta (:) odatda keyingi qism oldingisini izohlasa yoki sababni bildirsa qo‘yiladi, tire (–) esa zidlik, payt, natija yoki shart-oqibat munosabatida ishlatiladi.
| Qurilma | Misol |
|---|---|
| bog‘lovchili | Dars ko‘chdi, shuning uchun boraman. |
| bog‘lovchisiz (ikki nuqta) | Boraman: dars ko‘chdi. |
| bog‘lovchisiz (tire) | Dars ko‘chdi – boraman. |
Fan to‘garagida o‘quvchi kuzatuvni «…, shuning uchun …» deb to‘liq yozadi. Sinfdoshiga qisqa xabarda esa o‘sha fikrni ikki nuqta bilan yozadi. Birinchi shakl to‘liq, ikkinchisi tez; har ikkalasi o‘z joyida ishlaydi.
Fan maqolalari mualliflari, huquqshunoslar va yo‘riqnoma yozuvchilar sababni bog‘lovchi bilan aniq ko‘rsatadi, jurnalistlar va yozuvchilar esa bog‘lovchisiz qisqa shaklni tanlaydi.
Bugun biror kishi sabab aytayotganda «chunki» yoki «shuning uchun» so‘zini ishlatgan-ishlatmaganini sezib qo‘ying.
«Bog‘lovchini olib tashla»: guruh bog‘lovchili gapni bog‘lovchisiz variantga aylantirib, tinish belgisini tanlaydi.