ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Qo‘shma gaplar uslubiyati

Darslar 26 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
26

Qo‘shma gaplar uslubiyati

Darslik: 89–92-betlar
MaqsadQo‘shma gaplarning bog‘lovchili va bog‘lovchisiz turlarining uslubiy farqini va tinish belgilarini bilish.
Yangi so‘zlar
qo‘shma gap · composite sentencebog‘lovchisiz qo‘shma gap · composite sentence without a conjunctionsabab-oqibat · cause-effectmazmuniy munosabat · relation of meaning
Tushuntirish

Qo‘shma gap qismlari o‘rtasida sabab-oqibat, maqsad, shart, to‘siqsizlik, payt kabi munosabatlar bo‘ladi. Bu munosabatlar bog‘lovchi vositalar bilan yoki ularsiz ifodalanishi mumkin; shunga ko‘ra ma’nodosh qurilmalar hosil bo‘ladi: «Kech qoldim, chunki avtobus kechikdi» – «Avtobus kechikdi, shuning uchun kech qoldim» – «Kech qoldim: avtobus kechikdi». Bog‘lovchili gapda munosabat ochiq ko‘rsatiladi, bog‘lovchisizida esa ohang va ma’no orqali anglashiladi. Ilmiy va rasmiy uslubda mazmunni to‘liq va aniq berish uchun bog‘lovchili qo‘shma gaplar afzal; so‘zlashuvda uzun, murakkab gaplar kam tuziladi va bog‘lovchisiz yoki sodda gaplar ko‘p ishlatiladi. Badiiy va publitsistik uslubda tasvir va ohangga qarab turlarining hammasi qo‘llanadi. Bog‘lovchisiz gapda ikki nuqta (:) odatda keyingi qism oldingisini izohlasa yoki sababni bildirsa qo‘yiladi, tire (–) esa zidlik, payt, natija yoki shart-oqibat munosabatida ishlatiladi.

QurilmaMisol
bog‘lovchiliDars ko‘chdi, shuning uchun boraman.
bog‘lovchisiz (ikki nuqta)Boraman: dars ko‘chdi.
bog‘lovchisiz (tire)Dars ko‘chdi – boraman.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Fan to‘garagida o‘quvchi kuzatuvni «…, shuning uchun …» deb to‘liq yozadi. Sinfdoshiga qisqa xabarda esa o‘sha fikrni ikki nuqta bilan yozadi. Birinchi shakl to‘liq, ikkinchisi tez; har ikkalasi o‘z joyida ishlaydi.

Kim ishlatadi

Fan maqolalari mualliflari, huquqshunoslar va yo‘riqnoma yozuvchilar sababni bog‘lovchi bilan aniq ko‘rsatadi, jurnalistlar va yozuvchilar esa bog‘lovchisiz qisqa shaklni tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun biror kishi sabab aytayotganda «chunki» yoki «shuning uchun» so‘zini ishlatgan-ishlatmaganini sezib qo‘ying.

Namunalar
Bog‘lovchili: «Dars ertaga ko‘chdi, shuning uchun kutubxonaga boraman.» Bog‘lovchisiz (izoh): «Kutubxonaga boraman: dars ertaga ko‘chdi.»
Bog‘lovchisiz (tire): «Yomg‘ir tindi – ko‘cha jonlandi.» Maqsad: «Kech qolmayin deb, erta yo‘lga chiqdim.»
Sinfda faoliyat

«Bog‘lovchini olib tashla»: guruh bog‘lovchili gapni bog‘lovchisiz variantga aylantirib, tinish belgisini tanlaydi.

Mashq
1
Qo‘shma gap qismlari o‘rtasida qanday mazmuniy munosabatlar bo‘ladi? Uchtasini ayting.
2
«Havo issiq edi: biz suvga tushdik» gapida ikki nuqta nimani bildiryapti?
3
«Kech qoldim, chunki avtobus kechikdi» gapini bog‘lovchisiz shaklga aylantiring.
4
Nega ilmiy va rasmiy uslubda bog‘lovchili qo‘shma gaplar afzal?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliIkki batareya — ikki baravar tokmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →