Darslar 26 · 1 ta dars · N.M. Mahmudov, A.Sh. Sobirov, Y.R. Odilov, G.Sh. Ziyodullayeva. Ona tili 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
26
Qo‘shma gaplar uslubiyati
Darslik: 89–92-betlar
MaqsadQo‘shma gaplarning bog‘lovchili va bog‘lovchisiz turlarining uslubiy farqini va tinish belgilarini bilish.
Yangi so‘zlar
qo‘shma gap · composite sentencebog‘lovchisiz qo‘shma gap · composite sentence without a conjunctionsabab-oqibat · cause-effectmazmuniy munosabat · relation of meaning
Tushuntirish
Qo‘shma gap qismlari o‘rtasida sabab-oqibat, maqsad, shart, to‘siqsizlik, payt kabi munosabatlar bo‘ladi. Bu munosabatlar bog‘lovchi vositalar bilan yoki ularsiz ifodalanishi mumkin; shunga ko‘ra ma’nodosh qurilmalar hosil bo‘ladi: «Kech qoldim, chunki avtobus kechikdi» – «Avtobus kechikdi, shuning uchun kech qoldim» – «Kech qoldim: avtobus kechikdi». Bog‘lovchili gapda munosabat ochiq ko‘rsatiladi, bog‘lovchisizida esa ohang va ma’no orqali anglashiladi. Ilmiy va rasmiy uslubda mazmunni to‘liq va aniq berish uchun bog‘lovchili qo‘shma gaplar afzal; so‘zlashuvda uzun, murakkab gaplar kam tuziladi va bog‘lovchisiz yoki sodda gaplar ko‘p ishlatiladi. Badiiy va publitsistik uslubda tasvir va ohangga qarab turlarining hammasi qo‘llanadi. Bog‘lovchisiz gapda ikki nuqta (:) odatda keyingi qism oldingisini izohlasa yoki sababni bildirsa qo‘yiladi, tire (–) esa zidlik, payt, natija yoki shart-oqibat munosabatida ishlatiladi.
Namunalar
Bog‘lovchili: «Dars ertaga ko‘chdi, shuning uchun kutubxonaga boraman.» Bog‘lovchisiz (izoh): «Kutubxonaga boraman: dars ertaga ko‘chdi.»