☰ Mundarija · Geografiya (Amaliy geografiya)

Urbanizatsiya va xalqaro migratsiya

Darslar 18–19 · 2 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
19

Xalqaro migratsiya jarayonlari va muammolari

Darslik: 79–81-betlar
MaqsadXalqaro migratsiya turlarini, sabablarini, asosiy yo‘nalishlarini va oqibatlarini tavsiflash; migratsiya saldosini hisoblash.
Yangi so‘zlar
migratsiya · migrationimmigratsiya markazi · immigration centreemigratsiya o‘chog‘i · emigration sourcemigratsiya saldosi · net migration
Tushuntirish

Migratsiya – aholining bir hududdan boshqasiga doimiy yoki vaqtincha ko‘chishi. Hududiy ko‘lamiga ko‘ra tashqi (boshqa davlatga) va ichki (davlat ichida) migratsiya, muddatiga ko‘ra doimiy va vaqtincha (mavsumiy, vaxtali, mayatniksimon) turlari bor. Sabablar: iqtisodiy (ish va daromad qidirish – eng ko‘p tarqalgani), oilaviy, etnik va diniy, siyosiy (urush, inqirozlar) hamda ekologik. Hozirgi eng katta oqim rivojlanayotgan mamlakatlardan rivojlangan mamlakatlarga yo‘nalgan: AQSH eng ko‘p chet el tug‘ilganlarini qabul qiladi, Yevropada Germaniya, Buyuk Britaniya, Fransiya kabi davlatlar yirik markazlardir. Fors qo‘ltig‘i neft mamlakatlari ham ko‘plab mehnat muhojirlarini jalb qiladi. Migratsiya saldosi = kelganlar − ketganlar: musbat bo‘lsa immigratsiya markazi, manfiy bo‘lsa emigratsiya o‘chog‘i. Natijalar: qabul qiluvchi mamlakatda mehnat resurslari va madaniy xilma-xillik ortadi, lekin integratsiya qiyinchiliklari bo‘lishi mumkin; jo‘natuvchi mamlakat esa pul o‘tkazmalaridan foyda ko‘radi, ammo malakali kadrlarni yo‘qotishi mumkin.

Namunalar
Bir yilda mamlakatga 500 000 kishi kelib, 320 000 kishi chiqib ketdi: saldo 500 000 − 320 000 = +180 000, ya’ni mamlakat shu yil immigratsiya markazi vazifasini bajargan.
Tumandagi ishchilar har kuni 30 km uzoqlikdagi shaharga ishlash uchun borib, kechqurun qaytsa – bu mayatniksimon migratsiya (ichki, vaqtincha). Qishloqdagilar yozda ishlash uchun paxta yoki sabzavot dalalariga borsa – mavsumiy migratsiya.
Sinfda faoliyat

«Oqim xaritasi»: konturli dunyo xaritasida o‘qituvchi bergan 5 ta migratsiya oqimi (masalan, Janubiy Osiyo → Fors qo‘ltig‘i, Lotin Amerikasi → AQSH) strelka bilan ko‘rsatiladi va har biriga asosiy sabab yoziladi.

Mashq
1
Migratsiya turlarini muddatiga ko‘ra sanang.
2
Mamlakatga 800 000 kishi kelib, 650 000 kishi ketdi. Migratsiya saldosi necha? (Faqat son.)
3
Migratsiyaning asosiy sababi nima va nima uchun?
4
Malakali mutaxassislarning chetga ketishi jo‘natuvchi davlat uchun nima uchun salbiy hisoblanadi?