Darslar 3–4 · 2 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
4
Doston va uning turlari
Darslik: 1-qism, 26–28-betlar
MaqsadDoston janrining ta’rifi va turlarini («Rustamxon» misolida) bilish.
Yangi so‘zlar
doston · dastan, large lyrical-epic workliro-epik asar · lyrico-epic workqahramonlik dostoni · heroic dastanishqiy-sarguzasht doston · romantic-adventure dastan
Tushuntirish
Darslikka ko‘ra, doston – xalq og‘zaki ijodining eng yirik janri: qahramonlik, ishqiy-sarguzasht va fantastik mazmundagi voqealarni keng tasvirlaydigan yirik hajmli liro-epik asar. U o‘z davri xalq ruhiyatini aks ettiradi va zamonlar o‘tishi bilan yangi mavzular bilan boyib boradi. Dostonning dastlabki ijodkori ko‘pincha unutiladi, asar esa avloddan avlodga o‘tib xalq mulkiga aylanadi. Mavzusiga ko‘ra dostonlar uch turga bo‘linadi: qahramonlik, romantik (ishqiy-sarguzasht) va tarixiy. «Alpomish» qahramonlik dostoni, «Go‘ro‘g‘li», «Ravshan», «Rustamxon», «Oshiq G‘arib va Shohsanam» esa ishqiy-sarguzasht dostonlar qatoriga kiritilgan. Baxshilar ko‘p ming misrani yoddan kuylab ijro etadilar.
Namunalar
Misol: «Alpomish» – qahramonlik dostoni; «Rustamxon» esa ishqiy-sarguzasht dostonlar qatorida, chunki unda sevgi, safar va fantastik voqealar (ajdahor) aralash keladi.
Misol: «Rustamxon»dagi ajdahor uchrashuvi ertaklarga xos fantastik voqea, Sultonxonning fitna tufayli xatosi esa o‘sha davrning ijtimoiy munosabatlarini ham aks ettiradi.
Sinfda faoliyat
Kartochkalarda dostonlar nomi (Alpomish, Ravshan, Go‘ro‘g‘li, Rustamxon) yozilgan; o‘quvchilar ularni «qahramonlik» va «ishqiy-sarguzasht» ustunlariga ajratadi.
Mashq
1
Doston janriga qisqa ta’rif bering.
Xalq og‘zaki ijodining eng yirik janri – qahramonlik, ishqiy-sarguzasht voqealarni keng tasvirlaydigan yirik liro-epik asar.
2
Dostonlar mavzusiga ko‘ra qanday turlarga bo‘linadi?
Qahramonlik, romantik (ishqiy-sarguzasht) va tarixiy dostonlarga.