Darslar 18–19 · 2 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
19
Turdi Farog‘iy muxammasi
Darslik: 1-qism, 158–166-betlar
MaqsadMuxammas janrini bilib, Turdining muxammasi mazmunini va tasvir vositalarini tahlil qilish.
Muxammas – besh misrali bandlardan tuziladigan she’r: birinchi bandda beshta misra ham qofiyadosh, keyingi bandlarda dastlabki to‘rt misra o‘z qofiyasida, beshinchisi birinchi band qofiyasiga qaytadi. Darslikdagi muxammasda Turdi avtobiografik tasvir beradi: u o‘tgan «yaxshi zamonlar»ni, rind davralaridagi bazmlarni eslaydi, hozirda esa musofirlikda, qarindoshlar yuz o‘girgan, dard-u g‘am bilan yashayapti. Charx va davron bevafoligi, dunyo molining yo‘qligi uning qadr-qimmatini tushirganligi, bir paytlar hukm o‘tgan kishining endi quvilgan bo‘lib qolgani – iztirobli taqqoslash bilan beriladi. Bandlardan birida shoir Yaratganga murojaat qilib, ko‘mak so‘raydi. Oxirgi bandda Qirq urug‘i boshliqlarining hiylasi va Jizzax hokimiga bo‘ysunishga majbur bo‘lgani aytiladi; darslik muxammas voqealarining sababchisi begonalar emas, o‘z xalqining ittifoqsizligi va boshliqlarning manmanligi ekanini ta’kidlaydi. Muxammasda istiora, tazod, tashbih, ta’did kabi san’atlar ko‘p.
Namunalar
Misol: «yavg‘on qozon ostida qolgan yundi» tashbihida shoir o‘zini ishlatilib bo‘lgan, tashlab yuborilgan narsaga o‘xshatadi – bu uning ahvolini yorqin ko‘rsatadi.
Misol: «yaxshi zamonlar» bilan «hozirgi musofirlik»ning yonma-yon qo‘yilishi tazod hosil qiladi: o‘tmishdagi izzat va bugungi xorlik qiyoslanadi.