ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Aluminiy

Darslar 27–28 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
28

Aluminiyning xossalari

Darslik: 124–128-betlar
MaqsadAluminiyning kimyoviy xossalarini (oksid parda, oddiy moddalar, kislotalar, ishqorlar bilan reaksiyalar) va aluminotermiyani bilish.
Yangi so‘zlar
oksid parda · oxide filmamfoter · amphotericaluminotermiya · aluminothermytermit · thermite
Tushuntirish

Aluminiy faol metall, lekin havoda uning yuzasi yupqa, zich Al₂O₃ parda bilan qoplanadi va bu parda metallni keyingi oksidlanishdan va suv bilan reaksiyadan asraydi. Parda olib tashlansa, Al kislorod bilan yonadi: 4Al + 3O₂ → 2Al₂O₃, oltingugurt bilan 2Al + 3S → Al₂S₃ va galogenlar bilan ham reaksiyaga kirishadi. Suyultirilgan kislotalar bilan vodorod ajratadi: 2Al + 6HCl → 2AlCl₃ + 3H₂↑; sovuq konsentrlangan HNO₃ va H₂SO₄ da esa parda mustahkamlanib, metall passivlanadi. Aluminiy amfoter xossali: ishqor eritmasi oksid pardani ham, metallni ham eritadi: 2Al + 2NaOH + 6H₂O → 2Na[Al(OH)₄] + 3H₂↑. Aluminiy kuchli qaytaruvchi bo‘lgani uchun u kamfaol metallar oksidlarini ularning o‘zidan siqib chiqaradi (aluminotermiya): 8Al + 3Fe₃O₄ → 4Al₂O₃ + 9Fe; Al va Fe₂O₃ aralashmasi termit deyiladi va relslarni payvandlashda ishlatiladi.

ReaksiyaShart
4Al + 3O₂ → 2Al₂O₃oksid pardasi olingach, yonadi
2Al + 3Cl₂ → 2AlCl₃qizdirish
2Al + 6HCl → 2AlCl₃ + 3H₂↑suyultirilgan kislota
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Temir yo‘l relslari uzun yo‘l bo‘ylab choksiz payvandlanadi. Buning bir usuli alyuminiyotermiya: alyuminiy kukuni temir oksidi bilan juda issiq reaksiyaga kirishib, suyuq temir hosil qiladi va u relslar orasidagi tirqishni to‘ldiradi.

Kim ishlatadi

Temir yo‘l payvandchilari relslarni shu usulda ulaydi, metallurglar alyuminiy bilan qiyin metallarni oksididan ajratadi, raketa muhandislari alyuminiy kukunini yoqilg‘i qo‘shimchasi sifatida ishlatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Kitobdan yoki internetdan temir yo‘l relslari rasmini topib, payvandlangan ulanish joyini qidiring. Relslar yoniga hech qachon bormang.

Namunalar
2Al + 6HCl → 2AlCl₃ + 3H₂↑: 54 g (2 mol) Al dan 3 mol H₂ ajraladi, ya’ni 6 g (3 · 2 g/mol).
8Al + 3Fe3O4t°→4Al2O3 + 9Fe
alyumotermiya (termit)
Oksidlanish darajasi: Al⁰ → Al³⁺ (3ē beradi, qaytaruvchi); Fe₃O₄ dagi temir kamayadi. Bu — oksidlanish-qaytarilish reaksiyasi.
Sinfda faoliyat

Quyidagi jadvalni to‘ldiring: «Reagent» (O₂, S, HCl, NaOH eritmasi, H₂O), «Reaksiya bo‘ladimi?», «Mahsulotlar». Termit reaksiyasi juda yuqori harorat beradi; uni faqat mutaxassislar maxsus sharoitda o‘tkazadi, uyda yoki maktabda mustaqil sinab ko‘rilmaydi.

Mashq
1
Aluminiy nega havoda asta oksidlanadi va suv bilan reaksiyaga kirishmaydi?
2
54 g Al xlorid kislota bilan reaksiyaga kirishsa, necha gramm H₂ ajraladi? (A(Al) = 27)
3
Al + NaOH + H₂O reaksiyasining tenglamasini yozing.
4
216 g Al termit reaksiyasida (8Al + 3Fe₃O₄ → 4Al₂O₃ + 9Fe) necha gramm Fe beradi? (A(Al) = 27, A(Fe) = 56)
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOddiy kelishuv nimani aytishi kerakHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →