Aluminiyning xossalari
Aluminiy faol metall, lekin havoda uning yuzasi yupqa, zich Al₂O₃ parda bilan qoplanadi va bu parda metallni keyingi oksidlanishdan va suv bilan reaksiyadan asraydi. Parda olib tashlansa, Al kislorod bilan yonadi: 4Al + 3O₂ → 2Al₂O₃, oltingugurt bilan 2Al + 3S → Al₂S₃ va galogenlar bilan ham reaksiyaga kirishadi. Suyultirilgan kislotalar bilan vodorod ajratadi: 2Al + 6HCl → 2AlCl₃ + 3H₂↑; sovuq konsentrlangan HNO₃ va H₂SO₄ da esa parda mustahkamlanib, metall passivlanadi. Aluminiy amfoter xossali: ishqor eritmasi oksid pardani ham, metallni ham eritadi: 2Al + 2NaOH + 6H₂O → 2Na[Al(OH)₄] + 3H₂↑. Aluminiy kuchli qaytaruvchi bo‘lgani uchun u kamfaol metallar oksidlarini ularning o‘zidan siqib chiqaradi (aluminotermiya): 8Al + 3Fe₃O₄ → 4Al₂O₃ + 9Fe; Al va Fe₂O₃ aralashmasi termit deyiladi va relslarni payvandlashda ishlatiladi.
| Reaksiya | Shart |
|---|---|
| 4Al + 3O₂ → 2Al₂O₃ | oksid pardasi olingach, yonadi |
| 2Al + 3Cl₂ → 2AlCl₃ | qizdirish |
| 2Al + 6HCl → 2AlCl₃ + 3H₂↑ | suyultirilgan kislota |
Temir yo‘l relslari uzun yo‘l bo‘ylab choksiz payvandlanadi. Buning bir usuli alyuminiyotermiya: alyuminiy kukuni temir oksidi bilan juda issiq reaksiyaga kirishib, suyuq temir hosil qiladi va u relslar orasidagi tirqishni to‘ldiradi.
Temir yo‘l payvandchilari relslarni shu usulda ulaydi, metallurglar alyuminiy bilan qiyin metallarni oksididan ajratadi, raketa muhandislari alyuminiy kukunini yoqilg‘i qo‘shimchasi sifatida ishlatadi.
Kitobdan yoki internetdan temir yo‘l relslari rasmini topib, payvandlangan ulanish joyini qidiring. Relslar yoniga hech qachon bormang.
Quyidagi jadvalni to‘ldiring: «Reagent» (O₂, S, HCl, NaOH eritmasi, H₂O), «Reaksiya bo‘ladimi?», «Mahsulotlar». Termit reaksiyasi juda yuqori harorat beradi; uni faqat mutaxassislar maxsus sharoitda o‘tkazadi, uyda yoki maktabda mustaqil sinab ko‘rilmaydi.