Kalsiy va magniy
II guruh bosh guruhchasi elementlari — Be, Mg, Ca, Sr, Ba, Ra; Ca, Sr, Ba ishqoriy-yer metallar deyiladi. Mg [Ne]3s², Ca [Ar]4s²: tashqi pog‘onada ikkita s-elektron, birikmalarida +2 oksidlanish darajasi, kuchli qaytaruvchilar, lekin ishqoriy metallardan kamroq faol. Tabiatda ular birikmalar holida bo‘ladi: ohaktosh, bo‘r, marmar CaCO₃, dolomit CaCO₃·MgCO₃, gips CaSO₄·2H₂O, fosforit va apatit Ca₃(PO₄)₂, magnezit MgCO₃. Ular tuzlari suyuqlanmasini elektroliz qilib olinadi. Magniy ko‘zni qamashtiruvchi oq alanga bilan yonadi (unga qarab bo‘lmaydi): 2Mg + O₂ → 2MgO, 3Mg + N₂ → Mg₃N₂, 2Mg + CO₂ → 2MgO + C. Kalsiy suv bilan reaksiyaga kirishadi: Ca + 2H₂O → Ca(OH)₂ + H₂↑. CaO (so‘ndirilmagan ohak) ohaktoshni kuydirib olinadi: CaCO₃ → CaO + CO₂; u suv bilan issiqlik ajratib birikadi: CaO + H₂O → Ca(OH)₂ (so‘ndirilgan ohak). Ca(OH)₂ ning to‘yingan eritmasi — ohakli suv (CO₂ ga reaktiv), suvdagi suspenziyasi — ohak suti. Xlorli ohak CaOCl₂ oqartirish va dezinfeksiyada ishlatiladi. Gipsni 150–170 °C da qizdirib alebastr (CaSO₄)₂·H₂O olinadi, u suv bilan tez qotadi. Magniy xlorofill tarkibida, kalsiy fosfat Ca₃(PO₄)₂ esa suyak va tishlarda bor; O‘zbekistonda marmar G‘ozg‘on, Nurota va boshqa konlardan qazib olinadi.
Qo‘li singan odamga shifokor gips bog‘lam qo‘yadi. Gips kukuni suv bilan aralashtirilganda bir necha daqiqada qotadi va suyakni siljitmaydi. Gips kalsiy sulfat tuzidir.
Ortopedik hamshiralar gips bog‘lam qo‘yadi, suvoqchilar devor va shiftni gips bilan tekislaydi, haykaltaroshlar gipsdan qolip yasaydi.
Suvalgan oq devor yoki shiftga qarab, silliq yuzani va bezak naqshlarini kuzating: bunday suvoq ko‘pincha gipsdan tayyorlanadi.
«Qurilishdagi ohak»: kartochkalarga CaCO₃ → CaO → Ca(OH)₂ → CaCO₃ zanjirini yozing; har bir strelka ustiga shart (qizdirish, suv, havodan CO₂) qo‘ying. Ohak qorishmasi qotishining kimyosini tushuntiring. Ohak va sementni bolalar qo‘l bilan ishlatmaydi (teri va ko‘zni kuydiradi).