ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Soda ishlab chiqarish. Kalsiy va magniy

Darslar 23–24 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
24

Kalsiy va magniy

Darslik: 109–116-betlar
MaqsadMagniy va kalsiyning atom tuzilishi, tabiatda uchrashi, xossalari va muhim birikmalari (CaO, Ca(OH)₂, gips)ni bilish; reaksiya tenglamalarini yozish.
Yangi so‘zlar
ishqoriy-yer metallar · alkaline-earth metalsso‘ndirilgan ohak · slaked limeohakli suv · lime watergips · gypsum
Tushuntirish

II guruh bosh guruhchasi elementlari — Be, Mg, Ca, Sr, Ba, Ra; Ca, Sr, Ba ishqoriy-yer metallar deyiladi. Mg [Ne]3s², Ca [Ar]4s²: tashqi pog‘onada ikkita s-elektron, birikmalarida +2 oksidlanish darajasi, kuchli qaytaruvchilar, lekin ishqoriy metallardan kamroq faol. Tabiatda ular birikmalar holida bo‘ladi: ohaktosh, bo‘r, marmar CaCO₃, dolomit CaCO₃·MgCO₃, gips CaSO₄·2H₂O, fosforit va apatit Ca₃(PO₄)₂, magnezit MgCO₃. Ular tuzlari suyuqlanmasini elektroliz qilib olinadi. Magniy ko‘zni qamashtiruvchi oq alanga bilan yonadi (unga qarab bo‘lmaydi): 2Mg + O₂ → 2MgO, 3Mg + N₂ → Mg₃N₂, 2Mg + CO₂ → 2MgO + C. Kalsiy suv bilan reaksiyaga kirishadi: Ca + 2H₂O → Ca(OH)₂ + H₂↑. CaO (so‘ndirilmagan ohak) ohaktoshni kuydirib olinadi: CaCO₃ → CaO + CO₂; u suv bilan issiqlik ajratib birikadi: CaO + H₂O → Ca(OH)₂ (so‘ndirilgan ohak). Ca(OH)₂ ning to‘yingan eritmasi — ohakli suv (CO₂ ga reaktiv), suvdagi suspenziyasi — ohak suti. Xlorli ohak CaOCl₂ oqartirish va dezinfeksiyada ishlatiladi. Gipsni 150–170 °C da qizdirib alebastr (CaSO₄)₂·H₂O olinadi, u suv bilan tez qotadi. Magniy xlorofill tarkibida, kalsiy fosfat Ca₃(PO₄)₂ esa suyak va tishlarda bor; O‘zbekistonda marmar G‘ozg‘on, Nurota va boshqa konlardan qazib olinadi.

IAIIAIIIAIVAVAVIAVIIAVIIIA1234HHeLiBeBCNOFNeNaMgAlSiPSClArKCaScTiVCrMnFeCoNiCuZnGaGeAsSeBrKr
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qo‘li singan odamga shifokor gips bog‘lam qo‘yadi. Gips kukuni suv bilan aralashtirilganda bir necha daqiqada qotadi va suyakni siljitmaydi. Gips kalsiy sulfat tuzidir.

Kim ishlatadi

Ortopedik hamshiralar gips bog‘lam qo‘yadi, suvoqchilar devor va shiftni gips bilan tekislaydi, haykaltaroshlar gipsdan qolip yasaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Suvalgan oq devor yoki shiftga qarab, silliq yuzani va bezak naqshlarini kuzating: bunday suvoq ko‘pincha gipsdan tayyorlanadi.

Namunalar
CaCO3t°→CaO + CO2↑
so‘ndirilmagan ohak
500 g CaCO₃ (5 mol) kuydirilsa, CaCO₃ → CaO + CO₂ bo‘yicha 5 mol CaO, ya’ni 5 · 56 = 280 g so‘ndirilmagan ohak olinadi.
0100200300400310120190Ca₃(PO₄)₂3Ca2PO₄Massa, g/mol
Suyak kalsiy fosfati Ca₃(PO₄)₂ (M = 310 g/mol) tarkibida 3 · 40 = 120 g Ca bor. 620 g Ca₃(PO₄)₂ da 2 · 120 = 240 g kalsiy bor.
Sinfda faoliyat

«Qurilishdagi ohak»: kartochkalarga CaCO₃ → CaO → Ca(OH)₂ → CaCO₃ zanjirini yozing; har bir strelka ustiga shart (qizdirish, suv, havodan CO₂) qo‘ying. Ohak qorishmasi qotishining kimyosini tushuntiring. Ohak va sementni bolalar qo‘l bilan ishlatmaydi (teri va ko‘zni kuydiradi).

Mashq
1
Ca va Mg atomlarining elektron formulalarini yozing.
2
500 g CaCO₃ kuydirilganda necha gramm CaO olinadi? (M(CaCO₃) = 100, M(CaO) = 56)
3
620 g Ca₃(PO₄)₂ tarkibida necha gramm kalsiy bor? (M(Ca₃(PO₄)₂) = 310)
4
Nima uchun ohak qorishmasi vaqt o‘tishi bilan qotadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi norozi mijozHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →