Natriy va kaliyning xossalari va eng muhim birikmalari
Natriy va kaliy yumshoq, kumushrang, yengil metallar bo‘lib, havoda tez oksidlanadi, shu sabab kerosin ostida saqlanadi. Ular alangani rangli qiladi: Na — sariq, K — binafsha, bu ionlarni aniqlash usuli. Sanoatda ular tuzlari suyuqlanmasini elektroliz qilib olinadi: 2NaCl → 2Na + Cl₂. Natriy kislorodda yonib peroksid beradi: 2Na + O₂ → Na₂O₂ (4Na + O₂ → 2Na₂O oksidi kam kislorodda), xlor bilan: 2Na + Cl₂ → 2NaCl, oltingugurt bilan: 2Na + S → Na₂S, vodorod bilan: 2Na + H₂ → 2NaH. Suv bilan shiddatli reaksiya beradi: 2Na + 2H₂O → 2NaOH + H₂↑ (kaliy bilan yanada kuchli, vodorod yonib ketadi), shuning uchun bu tajribalarni faqat o‘qituvchi kichik bo‘lak bilan himoya oynasi orqasida o‘tkazadi. NaOH — kaustik soda, suvda yaxshi eriydigan, teri va ko‘zni kuydiradigan kuchli ishqor; sanoatda NaCl eritmasini elektroliz qilib olinadi: 2NaCl + 2H₂O → 2NaOH + Cl₂ + H₂, u sovun, qog‘oz, tola ishlab chiqarishda ishlatiladi. Na₂O₂ karbonat angidridni yutib kislorod ajratadi: 2Na₂O₂ + 2CO₂ → 2Na₂CO₃ + O₂ (suvosti kemalarida). Muhim tuzlar: NaCl, Na₂SO₄·10H₂O (Glauber tuzi), NaNO₃, KCl, KNO₃ va K₂CO₃.
| Natriy | Kaliy | |
|---|---|---|
| alanga rangi | sariq | binafsha |
| zichlik, g/sm³ | 0,97 | 0,86 |
| suyuqlanish, °C | 98 | 64 |
| saqlash | kerosin ostida | kerosin ostida |
Qattiq sovun natriy gidroksid bilan yog‘ni qaynatib tayyorlanadi, suyuq sovun uchun esa ko‘pincha kaliy gidroksid olinadi. Reaksiyadan keyin ishqor sovun tarkibida bog‘lanib qoladi.
Sovun ishlab chiqaruvchilar ishqorni yog‘ miqdoriga qarab hisoblaydi, qog‘oz va to‘qimachilik sanoati xodimlari NaOH dan foydalanadi, shisha ustalari soda qo‘shadi.
Qattiq va suyuq sovun yorlig‘idagi tarkib ro‘yxatini o‘qib, natriyli va kaliyli tuzlarni qidiring. Sovunni ochib yoki aralashtirib ko‘rmang.
Zanjir o‘yini: Na → NaOH → Na₂SO₄ → NaCl va K → KOH → K₂CO₃ → KNO₃ zanjirlari bo‘yicha jamoalar reaksiya tenglamalarini yozadi. Tajribalar yo‘q: natriy, kaliy va ishqorlar bilan faqat o‘qituvchi ishlaydi (himoya ko‘zoynagi, qo‘lqop, himoya oynasi).