ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Ishqoriy metallar. Natriy va kaliy

Darslar 21–22 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
22

Natriy va kaliyning xossalari va eng muhim birikmalari

Darslik: 100–104-betlar
MaqsadNatriy va kaliyning fizik va kimyoviy xossalari, olinishi hamda NaOH, KOH va ularning muhim tuzlarini bilish; reaksiya tenglamalarini yozish.
Yangi so‘zlar
kaustik soda NaOH · caustic soda NaOHperoksid · peroxideosh tuzi NaCl · table salt NaClkerosin · kerosene
Tushuntirish

Natriy va kaliy yumshoq, kumushrang, yengil metallar bo‘lib, havoda tez oksidlanadi, shu sabab kerosin ostida saqlanadi. Ular alangani rangli qiladi: Na — sariq, K — binafsha, bu ionlarni aniqlash usuli. Sanoatda ular tuzlari suyuqlanmasini elektroliz qilib olinadi: 2NaCl → 2Na + Cl₂. Natriy kislorodda yonib peroksid beradi: 2Na + O₂ → Na₂O₂ (4Na + O₂ → 2Na₂O oksidi kam kislorodda), xlor bilan: 2Na + Cl₂ → 2NaCl, oltingugurt bilan: 2Na + S → Na₂S, vodorod bilan: 2Na + H₂ → 2NaH. Suv bilan shiddatli reaksiya beradi: 2Na + 2H₂O → 2NaOH + H₂↑ (kaliy bilan yanada kuchli, vodorod yonib ketadi), shuning uchun bu tajribalarni faqat o‘qituvchi kichik bo‘lak bilan himoya oynasi orqasida o‘tkazadi. NaOH — kaustik soda, suvda yaxshi eriydigan, teri va ko‘zni kuydiradigan kuchli ishqor; sanoatda NaCl eritmasini elektroliz qilib olinadi: 2NaCl + 2H₂O → 2NaOH + Cl₂ + H₂, u sovun, qog‘oz, tola ishlab chiqarishda ishlatiladi. Na₂O₂ karbonat angidridni yutib kislorod ajratadi: 2Na₂O₂ + 2CO₂ → 2Na₂CO₃ + O₂ (suvosti kemalarida). Muhim tuzlar: NaCl, Na₂SO₄·10H₂O (Glauber tuzi), NaNO₃, KCl, KNO₃ va K₂CO₃.

NatriyKaliy
alanga rangisariqbinafsha
zichlik, g/sm³0,970,86
suyuqlanish, °C9864
saqlashkerosin ostidakerosin ostida
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qattiq sovun natriy gidroksid bilan yog‘ni qaynatib tayyorlanadi, suyuq sovun uchun esa ko‘pincha kaliy gidroksid olinadi. Reaksiyadan keyin ishqor sovun tarkibida bog‘lanib qoladi.

Kim ishlatadi

Sovun ishlab chiqaruvchilar ishqorni yog‘ miqdoriga qarab hisoblaydi, qog‘oz va to‘qimachilik sanoati xodimlari NaOH dan foydalanadi, shisha ustalari soda qo‘shadi.

Bugun sinab ko‘ring

Qattiq va suyuq sovun yorlig‘idagi tarkib ro‘yxatini o‘qib, natriyli va kaliyli tuzlarni qidiring. Sovunni ochib yoki aralashtirib ko‘rmang.

Namunalar
2Na + 2H2O→2NaOH + H2↑
69 g Na (3 mol) suv bilan: 2Na + 2H₂O → 2NaOH + H₂↑ bo‘yicha 3 mol NaOH (120 g) va 1,5 mol H₂ (3 g) hosil bo‘ladi.
23 g Na (1 mol) 178 g suvga solinsa: NaOH 40 g, H₂ 1 g ketadi, eritma massasi 23 + 178 – 1 = 200 g, NaOH ulushi 40 : 200 = 20 %.
Sinfda faoliyat

Zanjir o‘yini: Na → NaOH → Na₂SO₄ → NaCl va K → KOH → K₂CO₃ → KNO₃ zanjirlari bo‘yicha jamoalar reaksiya tenglamalarini yozadi. Tajribalar yo‘q: natriy, kaliy va ishqorlar bilan faqat o‘qituvchi ishlaydi (himoya ko‘zoynagi, qo‘lqop, himoya oynasi).

Mashq
1
Natriy nega kerosin ostida saqlanadi?
2
69 g natriy suv bilan reaksiyaga kirishsa, necha gramm NaOH hosil bo‘ladi? (A(Na) = 23, M(NaOH) = 40)
3
NaCl eritmasi elektrolizi umumiy tenglamasini yozing.
4
Na₂O₂ suvosti kemalarida nima uchun ishlatiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi hisob: daromad, xarajat, foydaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →