☰ Mundarija · Kimyo

Metallarning olinishi. Qotishmalar

Darslar 16–17 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
17

Qotishmalar

Darslik: 74–76-betlar
MaqsadQotishma tushunchasini, turlarini va xossalarini bilish; qotishmalarning tarkibini foiz bo‘yicha hisoblash.
Yangi so‘zlar
qotishma · alloybronza · bronzelatun (latun) · brassproba · fineness (karat mark)
Tushuntirish

Qotishma — suyuqlantirilgan metallga boshqa metall yoki metallmas qo‘shib hosil qilinadigan, kristall tuzilishli metall materiali. Uning xossalari tarkibiga va tuzilishiga bog‘liq: qotishma ko‘pincha sof metallardan qattiqroq va mustahkamroq bo‘ladi, ba’zilarining suyuqlanish harorati tarkibiy qismlariga qaraganda ancha past. Atom radiuslari yaqin metallar qattiq eritma (gomogen qotishma) hosil qiladi, radiuslari keskin farq qilganda geterogen aralashma, elektrmanfiyliklari keskin farq qilganda esa kimyoviy birikma (intermetall birikma, masalan CuZn) hosil bo‘ladi. Bronza — Cu bilan Sn, latun — Cu bilan Zn, po‘lat va cho‘yan — Fe bilan C qotishmasi; duraluminiy asosan Al ga Cu, Mg, Mn qo‘shib olinadi va samolyotsozlikda ishlatiladi. Zargarlikda proba oltin buyumning har 1000 qismida necha qism sof oltin borligini bildiradi: 585 proba — 58,5 % oltin. Qotishma tarkibini foizlarda ifodalash uchun modda massasi qotishma massasiga bo‘linadi va 100 % ga ko‘paytiriladi.

Namunalar
20 g massali 750 probali oltin uzukda 750 : 1000 = 75 % oltin bor: 20 · 750 : 1000 = 15 g sof oltin.
250 g latunda 60 % mis bor: 250 · 60 : 100 = 150 g mis, qolgan 100 g (40 %) — rux.
Sinfda faoliyat

«Qotishma detektivi»: o‘qituvchi uy-ro‘zg‘or buyumlari (tanga, kalit, qoshiq, zargarlik buyumi rasmi) ro‘yxatini beradi. Guruhlar ularning qaysi qotishmadan tayyorlanganini (bronza, latun, po‘lat, aluminiy qotishmasi, nikelin) taxmin qilib, nima uchun shu qotishma tanlanganini tushuntiradi. Buyumlarni sinash uchun hech qanday kimyoviy moddalar ishlatilmaydi.

Mashq
1
Qotishma nima va u sof metalldan qaysi jihatdan farq qiladi?
2
Bronza va latun qanday metallardan iborat?
3
40 g massali 585 probali buyumda necha gramm sof oltin bor?
4
250 g latunda 60 % mis bo‘lsa, mis massasi qancha?