Qotishmalar
Qotishma — suyuqlantirilgan metallga boshqa metall yoki metallmas qo‘shib hosil qilinadigan, kristall tuzilishli metall materiali. Uning xossalari tarkibiga va tuzilishiga bog‘liq: qotishma ko‘pincha sof metallardan qattiqroq va mustahkamroq bo‘ladi, ba’zilarining suyuqlanish harorati tarkibiy qismlariga qaraganda ancha past. Atom radiuslari yaqin metallar qattiq eritma (gomogen qotishma) hosil qiladi, radiuslari keskin farq qilganda geterogen aralashma, elektrmanfiyliklari keskin farq qilganda esa kimyoviy birikma (intermetall birikma, masalan CuZn) hosil bo‘ladi. Bronza — Cu bilan Sn, latun — Cu bilan Zn, po‘lat va cho‘yan — Fe bilan C qotishmasi; duraluminiy asosan Al ga Cu, Mg, Mn qo‘shib olinadi va samolyotsozlikda ishlatiladi. Zargarlikda proba oltin buyumning har 1000 qismida necha qism sof oltin borligini bildiradi: 585 proba — 58,5 % oltin. Qotishma tarkibini foizlarda ifodalash uchun modda massasi qotishma massasiga bo‘linadi va 100 % ga ko‘paytiriladi.
| Qotishma | Tarkibi |
|---|---|
| jez | mis + rux |
| bronza | mis + qalay |
| po‘lat | temir + uglerod |
| duralyuminiy | Al + Cu, Mg |
Tangalar toza metalldan emas, qotishmadan yasaladi, masalan mis va nikel qotishmasidan. Toza metall yumshoq bo‘lib tez yeyiladi, qotishma esa qattiq va uzoq xizmat qiladi.
Tanga zarb qiluvchilar chidamli qotishma tanlaydi, tish shifokorlari plomba va protez uchun qotishma ishlatadi, aviatsiya muhandislari yengil alyuminiy qotishmalaridan foydalanadi.
Bir necha tangaga qarab, ularning rangi va chekkalarini solishtiring: qaysi biri sariq, qaysi biri oq ko‘rinadi va nega ular turlicha qotishma bo‘lishi mumkin?
«Qotishma detektivi»: o‘qituvchi uy-ro‘zg‘or buyumlari (tanga, kalit, qoshiq, zargarlik buyumi rasmi) ro‘yxatini beradi. Guruhlar ularning qaysi qotishmadan tayyorlanganini (bronza, latun, po‘lat, aluminiy qotishmasi, nikelin) taxmin qilib, nima uchun shu qotishma tanlanganini tushuntiradi. Buyumlarni sinash uchun hech qanday kimyoviy moddalar ishlatilmaydi.