Darslar 11–12 · 2 ta dars · M. Lafasov, U. Jo‘rayev, E. Xoliqov, D. Qodirova. Jahon tarixi, 9-sinf, qayta ishlangan va tuzatilgan 3-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014
12
Buyuk Britaniyaning ichki siyosati
Darslik: 42–44-betlar
MaqsadIrlandiya muammosi, 1911-yilgi parlament islohoti va ishchilar harakatini (Leyboristlar partiyasi) bayon qilish.
Yangi so‘zlar
gomrul · Home Rule: self-government for Ireland within the United KingdomLordlar palatasi · House of Lords: the upper chamber of the British parliamenttred-yunion · trade unionLeyboristlar partiyasi · the Labour Party, named so from 1906
Tushuntirish
Irlandiya muammosi: ko‘pchilik Irland dehqonlari ijarachi bo‘lib, yer Britaniyadan kelgan yer egalariga tegishli edi; ocharchilik va qashshoqlik ko‘pchilikni Amerikaga ko‘chishga undadi. 1870-yillarda deputat Ch. Parnell Irlandiyaga muxtoriyat (gomrul) va agrar islohotni talab qildi; hukumat 1881-yilda «Yer akti»ni qabul qildi, ammo qarama-qarshilik davom etdi. 1886-yilda gomrul haqidagi qonun loyihasi parlamentda rad etildi, 1905-yilda A. Griffit «Shinfeyn» partiyasini tuzdi. 1912-yildagi yangi loyiha 1914-yilda qabul qilindi, ammo Birinchi jahon urushi boshlangani sababli joriy etilishi keyinga qoldirildi. 1911-yilgi parlament islohoti Lordlar palatasining veto huquqini cheklab, Jamoalar palatasi qaroriga ustunlik berdi, parlament muddatini 5 yil qildi va deputatlarga maosh joriy etdi. Kasaba uyushmalari 1900-yilda o‘z partiyasini tuzdi (1906-yildan Leyboristlar partiyasi) va o‘sha yili 29 o‘rin oldi. 1912-yilda konchilar ish tashlashidan so‘ng minimal ish haqi to‘g‘risidagi qonun qabul qilindi; shuningdek, 1908-yilda 70 yoshdan pensiya, 1911-yilda kasallik va ishsizlik sug‘urtasi joriy etilgan edi.
Namunalar
Gomrul so‘zining ma’nosi: Irlandiya Britaniya tarkibida qolib, o‘z ichki ishlarini o‘zi boshqarishi (to‘liq mustaqillik emas).
Lordlar palatasining vakolati: 1911-yilgacha ular qonunni bekor qila olardi; keyin Jamoalar palatasi qonunni uch marta qabul qilsa, Lordlar rad etsa ham kuchga kirardi.
Sinfda faoliyat
«Vaqt chizig‘i»: 1875 — 1881 — 1886 — 1905 — 1912 — 1914 sanalari bo‘yicha Irlandiya muammosini kartochkalarda joylashtiring.
Mashq
1
Gomrul nima va uni kim talab qilgan?
Irlandiyaning o‘zini-o‘zi boshqarishi; deputat Parnell va uning tarafdorlari talab qilgan.
2
1911-yilgi parlament islohoti nimani o‘zgartirdi?
Lordlar palatasining vetosi cheklandi, parlament muddati 5 yil bo‘ldi va deputatlarga maosh joriy etildi.
3
Leyboristlar partiyasi qachon tuzilgan va 1906-yilda necha o‘rin olgan?
1900-yilda tuzilgan (1906-yildan shu nom); 29 o‘rin.
4
Nima uchun ishchilar o‘z partiyasini tuzishga qaror qildi?
Ish tashlashlardagi zarar kasaba uyushmalaridan undirilib, kurash qiyinlashgan; ishchilar parlamentda o‘z manfaatlarini o‘zlari himoya qilmoqchi edi.