☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Ishlab chiqarish va ekologiya; I bobni takrorlash

Darslar 10–11 · 2 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
11

I bobni takrorlash

Darslik: 49–54-betlar
MaqsadI bob mavzularini (tadbirkorlik, firma turlari, aksiya, firma ochish, mablag‘ va xarajat, foyda, tahlil, menejment, marketing, ekologiya) takrorlash va formulalarni birga qo‘llash.
Yangi so‘zlar
foyda · profito‘rtacha xarajat · average costtijorat · trademenejment · management
Tushuntirish

I bob firmaning butun hayot yo‘lini ko‘rsatadi: g‘oya va biznes-reja, firma shaklini tanlash (xususiy firma, shirkat, sherikchilik firmasi, aksiyadorlik jamiyati), nizom va ta’sis shartnomasi, ro‘yxatdan o‘tish. Keyin mablag‘lar (asosiy va aylanma), xarajatlar (TC = FC + VC, AC = TC : q), daromad va foyda (TR = p · q, P = TR − TC) hisoblanadi. Faoliyat tahlilida real foyda P_r = P_n : I va samaradorlik R = P : TC · 100% ishlatiladi; to‘lov qobiliyati yo‘qolsa, firma bankrot bo‘lishi mumkin. Boshqaruv va marketing firmaning maqsadga erishishini, ekologik mas’uliyat esa uning jamiyat oldidagi burchini ta’minlaydi. Takrorlashda har bir formulaning harflari nimani bildirishini va qaysi mavzuga tegishli ekanini aytib berish, so‘ng aralash masalalarda ularni ketma-ket qo‘llash muhim. Ushbu bobda ko‘rilgan foiz va soliq stavkalari faqat o‘quv uchun shartli.

Namunalar
Firma bir oyda 4 000 dona mahsulotni 15 000 so‘mdan sotdi: TR = 60 000 000 so‘m. Doimiy xarajat 18 mln, o‘zgaruvchan 30 mln so‘m, demak TC = 48 mln so‘m. Foyda P = 60 − 48 = 12 mln so‘m, o‘rtacha xarajat AC = 48 000 000 : 4 000 = 12 000 so‘m, samaradorlik R = 12 : 48 · 100% = 25%.
Atamalarni moslang: 1) shirkat; 2) nominal qiymat; 3) menejer; 4) amortizatsiya. Javob: 1 — ikki va undan ortiq kishi mulki asosidagi, a’zolari to‘liq javob beradigan firma; 2 — aksiya ustiga yozilgan baho; 3 — maxsus boshqaruv bilimiga ega ish yurituvchi; 4 — asosiy vosita narxining mahsulot narxiga o‘tgan qismi.
Sinfda faoliyat

«Firmaning yo‘li» o‘yini. Sinf 8 guruhga bo‘linadi; har bir guruh I bobning bitta mavzusini bir daqiqada tushuntirib, sinfdoshlariga bitta savol beradi. Savolga to‘g‘ri javob bergan guruh ochko oladi. Oxirida ochkolar jamlanadi va xatolar muhokama qilinadi.

Mashq
1
Firma 3 000 dona mahsulotni 25 000 so‘mdan sotdi, umumiy xarajati 60 mln so‘m. Foyda necha so‘m?
2
Shu firmaning samaradorligi necha foiz?
3
Quyidagilarni mos turdagi firmaga bog‘lang: a) bitta egasi bor; b) hissa bilan javob beradi; c) aksiyalar sotib kapital yig‘iladi.
4
Nima uchun firma egasi uchun daromadga qaraganda foyda va samaradorlik muhimroq? Misol bilan tushuntiring.