Darslar 14–15 · 2 ta dars · M. R. Fayziyeva, D. M. Sayfurov, N. S. Xaytullayeva. Informatika va axborot texnologiyalari, 9-sinf. «Nashriyot uyi Tasvir», Toshkent, 2020
15
Amaliy mashg‘ulot: chiziqli va tarmoqlanuvchi algoritmlar
Darslik: 39-bet
MaqsadChiziqli va tarmoqlanuvchi tuzilmali masalalarni so‘zlar va blok-sxema bilan tasvirlaydi; ikki va uch tarmoqli funksiya qiymatini hisoblaydi.
Yangi so‘zlar
ikki tarmoqli funksiya · two-branch function: a function given by different formulas for different conditionsichma-ich shart · nested condition: a condition checked inside a branch of another conditionmodul · modulus (absolute value): the distance of a number from zero, |x|ishora funksiyasi · sign function: gives –1 for negative, 0 for zero and 1 for positive numbers
Tushuntirish
Masala chiziqli bo‘ladimi yoki tarmoqlanuvchimi, shart bor-yo‘qligiga qarab aniqlanadi. Chiziqli masalada (masalan, devorni qoplash uchun plitka soni) formula bo‘yicha hisoblanadi: devor yuzi plitka yuziga bo‘linadi. Tarmoqlanuvchi masalada (taksi narxi, sonning ishorasi) shart tekshiriladi. Uch xil holat bo‘lsa (x < 0, x = 0, x > 0), ikkita shart ketma-ket tekshiriladi: avval x < 0 bo‘lsa, birinchi formula; aks holda x = 0 tekshiriladi, rost bo‘lsa ikkinchi formula, yolg‘on bo‘lsa uchinchi. Bunday algoritmning blok-sxemasida ikkita romb ketma-ket turadi. Funksiya qiymatini topishda x ning berilgan qiymati qaysi shartga mos kelishini aniqlab, shu tarmoqdagi formulani qo‘llang.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Maktab sayohatiga yo‘l haqi guruhdagi odam soniga qarab o‘zgardi: kichik guruhga bir xil tarif, katta guruhga chegirma. Tashkilotchilar hisobni tarmoqli algoritmda yozib, adashmadi.
Kim ishlatadi
Tadbir tashkilotchilari, hisobchilar va dasturchilar shartga qarab bir necha qiymatli hisobni yozadi.
Bugun sinab ko‘ring
Uchta tarmoqli kichik qoida (masalan, kun issiq, iliq yoki sovuq bo‘lishiga qarab kiyim) yozib, blok-sxemada ko‘rsating. Qog‘oz yetarli.
Namunalar
Devor 6 m × 3 m, plitka 30 cm × 30 cm. Devor yuzi: 600 · 300 = 180 000 cm²; plitka yuzi 900 cm²; plitka soni 180 000 / 900 = 200 ta. Bu – chiziqli algoritm.
Taksi: 5 km gacha 15 000 so‘m, undan keyin har qo‘shimcha km uchun 2 000 so‘m. Algoritm: d kiritilsin; agar d ≤ 5 bo‘lsa, narx = 15 000, aks holda narx = 15 000 + (d – 5) · 2 000. d = 8 da narx = 15 000 + 3 · 2 000 = 21 000 so‘m.
Sinfda faoliyat
«Ikki romb»: o‘quvchilar sonning ishorasini aniqlash algoritmini qo‘llar bilan «yuradi»: birinchi romb – manfiymi, ikkinchi romb – nolmi; har bir tarmoqda javobni baland ovozda aytadi.
Mashq
1
Devor 4 m × 2 m, plitka 20 cm × 20 cm. Nechta plitka kerak?
200
2
Taksi narxi: 5 km gacha 15 000 so‘m, undan keyin har km uchun 2 000 so‘m. 9 km uchun narxni toping.
23000
3
y = –1 (x < 0), y = 0 (x = 0), y = 1 (x > 0). x = –7 va x = 12 da y ni toping.
–1, 1
4
Nima uchun uch xil holatli masalada bitta romb yetmaydi?
Bitta romb faqat ikki yo‘l («ha», «yo‘q») beradi; uch holatni ajratish uchun ikkinchi shart kerak.