Mantiq va algoritmlar nazorati; chiziqli algoritmlar
Darslar 12–13 · 2 ta dars · M. R. Fayziyeva, D. M. Sayfurov, N. S. Xaytullayeva. Informatika va axborot texnologiyalari, 9-sinf. «Nashriyot uyi Tasvir», Toshkent, 2020
13
Chiziqli algoritmlar
Darslik: 35–37-betlar
MaqsadAlgoritmning uch asosiy turini (chiziqli, tarmoqlanuvchi, takrorlanuvchi) sanaydi, chiziqli algoritmni so‘z va blok-sxema bilan tuzadi, ikki o‘zgaruvchi qiymatini almashtiradi.
Yangi so‘zlar
chiziqli algoritm · linear algorithm: all instructions are carried out one after another with no conditionsalgoritmik konstruksiya · algorithmic construct: one of the three basic structures – sequence, branching, repetitionqiymat berish · assignment: putting a value into a variable, written x = valueoraliq o‘zgaruvchi · temporary variable: an extra variable that keeps a value safe while others change
Tushuntirish
XX asrning 70-yillarida golland olimi Edsger Deykstra har qanday algoritmni uch konstruksiya – ketma-ketlik, tarmoqlanish va takrorlanish – yordamida yozish mumkinligini ko‘rsatdi. Shunga ko‘ra algoritmlar chiziqli, tarmoqlanuvchi va takrorlanuvchi turlarga bo‘linadi. Chiziqli algoritmda barcha ko‘rsatmalar hech qanday shartsiz, yozilgan tartibda birin-ketin bajariladi. Uning blok-sxemasi oval (boshlash), kiritish/chiqarish parallelogrammi, hisoblash to‘g‘ri to‘rtburchaklari va oval (tugatish)dan iborat bo‘lib, bitta chiziq bo‘ylab joylashadi. Odatiy chiziqli algoritmlar: formula bo‘yicha hisoblash, ikki o‘zgaruvchi qiymatini almashtirish. Almashtirishda uchinchi, oraliq o‘zgaruvchi kerak: t = x, x = y, y = t; aks holda x = y bajarilganda x ning eski qiymati yo‘qoladi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Sinf tashkilotchisi har o‘quvchiga bittadan taklifnoma tayyorlash uchun varaq yozdi: «O‘quvchilar sonini bitta taklifnomaga ketadigan varaqqa ko‘paytir». Bu chiziqli algoritm bo‘lib, har safar bir xil tartibda bajariladi.
Kim ishlatadi
Hisobchilar, ofis xodimlari va dasturchilar bir xil tartibda bajariladigan oddiy hisoblash qadamlarini yozadi.
Bugun sinab ko‘ring
Bir marta takrorlanadigan kundalik ish uchun haftada necha daqiqa ketishini hisoblaydigan chiziqli algoritmni so‘zlar bilan yozing, agar u har kuni bir xil vaqt olsa. O‘z sonlaringiz bilan sinab ko‘ring.
Namunalar
Madina har biri p so‘mdan n ta daftar va 3000 so‘mlik ruchka oldi. Jami narx S = n · p + 3000. Algoritm: boshlansin; n, p kiritilsin; S = n · p + 3000 hisoblansin; S chiqarilsin; tugatilsin. n = 4, p = 5000 da S = 20 000 + 3000 = 23 000 so‘m.
Qadam
x
y
t
boshida
5
9
–
t = x
5
9
5
x = y
9
9
5
y = t
9
5
5
Almashtirish: x = 5, y = 9. 1) t = x → t = 5; 2) x = y → x = 9; 3) y = t → y = 5. Natija: x = 9, y = 5. Agar t bo‘lmasa: x = y → x = 9 (eski 5 yo‘qoldi); y = x → y = 9 – ikkalasi 9 bo‘lib qoladi.
Sinfda faoliyat
«Kartalar almashinuvi»: partada ikkita raqamli karta va bitta bo‘sh joy bor. O‘quvchilar kartalarni bo‘sh joydan foydalanib almashtiradi va uchta qadamni aytadi.
Mashq
1
Chiziqli algoritm deb nimaga aytiladi?
Hamma ko‘rsatma shartsiz, yozilgan tartibda ketma-ket bajariladigan algoritm.
2
Doira uzunligi C = 2 · 3,14 · R ni R = 5 da hisoblang.
31,4
3
x = 3, y = 8 bo‘lsin. t = x; x = y; y = t dan keyin x va y nimaga teng?
x = 8, y = 3
4
Nima uchun qiymatlarni almashtirishda uchinchi o‘zgaruvchi kerak?
x = y bajarilganda x ning eski qiymati o‘chadi; t uni oldindan saqlab turadi.