☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Metallurgiya, kimyo, mashinasozlik va yengil sanoat

Darslar 17–18 · 2 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
18

Jahon mashinasozlik va yengil sanoati geografiyasi

Darslik: 53–54-betlar
MaqsadMashinasozlik va yengil sanoat tarmoqlarining joylashuvi, yetakchi davlatlari va rivojlanish omillarini tavsiflash.
Yangi so‘zlar
mashinasozlik · engineering (machine building)kemasozlik va avtomobilsozlik · shipbuilding and car manufacturingyengil sanoat · light industryto‘qimachilik · textile industry
Tushuntirish

Mashinasozlik iqtisodiyotni mashina va asbob-uskuna bilan ta’minlaydi; u 200 dan ortiq tarmoqni qamrab oladi va FTI davrida fantalab sohaga aylangan. Uning joylashuviga malakali ishchi kuchi, fan va texnika bazasi, transport, iste’molchi va (og‘ir mashinasozlik uchun) metall yaqinligi ta’sir qiladi. Kemasozlikda Xitoy, Koreya Respublikasi va Yaponiya yetakchi. Avtomobil ishlab chiqarishda Xitoy birinchi, undan keyin AQSH, Yaponiya, Hindiston, Germaniya, Koreya Respublikasi turadi; elektromobillar ulushi tez o‘smoqda. Aviakosmik sanoatda AQSH, Yevropa (Fransiya, Germaniya va boshqalar), Rossiya, Xitoy ajralib turadi. To‘rt yirik mashinasozlik mintaqasi: Shimoliy Amerika, G‘arbiy Yevropa, Sharqiy va Janubi-Sharqiy Osiyo, MDH. Yengil sanoat aholini keng iste’mol mollari (mato, kiyim, poyabzal) bilan ta’minlaydi; asosiy xomashyosi qishloq xo‘jaligidan keladi (paxta, jun, ipak, zig‘ir, sintetik tola). U ko‘p mehnat talab qiladi, shuning uchun kiyim tikish kabi ishlab chiqarish arzon ishchi kuchli davlatlarga (Xitoy, Hindiston, Bangladesh, Vyetnam) ko‘chmoqda; moda markazlari esa Parij, Milan, London, Nyu-York. Paxta yetishtirishda O‘zbekiston ham yirik davlatlar qatorida va to‘qimachilik sanoatini kengaytirmoqda.

Namunalar
Shimoliy Amerika, G‘arbiy Yevropa va Sharqiy Osiyo mashinasozlikda yetakchi: AQSH aviakosmik, Germaniya avtomobil va dastgohlar, Yaponiya robot va elektronika bilan mashhur.
Xomashyodan tayyor mahsulotga: paxta → ip → mato → kiyim; har bosqich yengil sanoatning alohida tarmog‘i yoki bo‘g‘ini.
Sinfda faoliyat

«Ishlab chiqarish zanjiri»: kartochkalar bo‘yicha o‘quvchilar paxtadan ko‘ylakkacha va po‘latdan avtomobilgacha bo‘lgan bosqichlarni tartibga soladi.

Mashq
1
Kemasozlikda yetakchi uchta davlatni ayting.
2
Yengil sanoat tarmoqlariga uch misol keltiring.
3
Nima uchun kiyim tikish sanoati Yevropadan Osiyoning rivojlanayotgan davlatlariga ko‘chmoqda?
4
Nima uchun mashinasozlik fantalab tarmoq hisoblanadi va qaysi omillar uning joylashuvini belgilaydi?