ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Tugamaydigan resurslar va ekologik muammolar

Darslar 6–7 · 2 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
7

Zamonaviy ekologik muammolar

Darslik: 20–23-betlar
MaqsadGlobal, regional va lokal ekologik muammolarni farqlab, asosiy global muammolarning sabab va yechimlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
global ekologik muammo · global environmental problem«issiqxona samarasi» · the “greenhouse effect”cho‘llashish · desertificationo‘rmonsizlanish · deforestation
Tushuntirish

Tabiatdan oqilona foydalanish resurslarni me’yorida iste’mol qilish va qayta tiklashni, nooqilona foydalanish esa tabiiy muhit yomonlashishini anglatadi; yomonlashuv ekologik muammoga aylanadi. Ular ko‘lamiga qarab global (butun sayyora), regional (bir necha qo‘shni davlat) va lokal (kichik hudud) turlarga bo‘linadi. «Issiqxona samarasi» — karbonat angidrid, metan kabi gazlar ko‘payib, atmosfera pastki qatlamida issiqlik ko‘proq ushlanishi, natijada iqlim isishi va muzliklar erishi. Ozon qatlami freonlar tufayli yupqalashgan; 1987-yilgi Monreal bitimi freonlarni cheklab, qatlamning asta-sekin tiklanishiga yordam bermoqda. Cho‘llashish — cho‘l xususiyatlari bor hudud kengayishi; sababi daraxtlarni kesish, tartibsiz yaylov va suvdan nooqilona foydalanish; 17-iyun — Butunjahon cho‘llashish va qurg‘oqchilikka qarshi kurash kuni. O‘rmonsizlanish ayniqsa ekvatorial o‘rmonlarda xavfli; yechim — kesishni cheklash va yangi o‘rmon barpo etish (Yaponiya, Buyuk Britaniya, Orol dengizining qurigan tubini o‘rmonlashtirish). Iqlim masalasida davlatlar 1997-yilgi Kioto protokolidan so‘ng 2015-yilda Parij kelishuvini qabul qilib, isishni cheklashga kelishdi. Chuchuk suv tanqisligi quruq o‘lkalarda, jumladan Markaziy Osiyoda, dolzarb; ayrim davlatlar dengiz suvini chuchuklashtirmoqda.

1987Monreal kelishuvi1997Kioto protokoli2015Parij kelishuvi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Daryoning yuqori qismida joylashgan korxona iflos suv tashlasa, quyidagi qishloqlar bu suvdan foydalana olmay qoladi. Mahalliy sabab shu tariqa hudud muammosiga aylanadi. Shu sababli ekologik nazorat daryo havzasi bo‘ylab olib boriladi.

Kim ishlatadi

Ekologiya inspektori suv sifatini tekshiradi, shahar tozalash xizmati xodimi chiqindini boshqaradi, o‘qituvchi o‘quvchilarga ekologik loyihalar tashkil qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktabga odatiy yo‘lingizda bitta ekologik muammoni (axlat, chang) payqang, uni mahalliy, hududiy yoki global deb belgilang va bitta yechim yozing.

Namunalar
isishGlobalOrol dengiziqurishiMintaqaviyzavod atrofidahavoifloslanishiMahalliyMuammolarmiqyosi
Masshtabni aniqlash: planetadagi iqlim isishi — global; Orol dengizining qurishi — regional (bir necha davlatga ta’sir qiladi); bitta zavod atrofidagi havoning ifloslanishi — lokal.
Sabab–oqibat zanjiri: daraxtlar kesiladi → tuproqni ushlab turuvchi ildizlar kamayadi → eroziya va cho‘llashish kuchayadi → hosildorlik pasayadi.
Sinfda faoliyat

«Ekologik maslahat» mashqi: sinf 3 guruhga bo‘linib, bitta global muammo uchun maktab va oila darajasida qo‘llash mumkin bo‘lgan 3 ta oddiy tavsiya yozadi (masalan, energiya va suvni tejash, daraxt ekish).

Mashq
1
Ekologik muammolar ko‘lamiga qarab qanday turlarga bo‘linadi?
2
«Issiqxona samarasi» nima va u qanday oqibatga olib keladi?
3
Cho‘llashishning uchta sababini ayting.
4
Nega ozon qatlamining yupqalashishi xavfli va qaysi bitim bunga qarshi qaratilgan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNarxni qanday belgilaymiz?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →