☰ Mundarija · Fizika

Laboratoriya ishi va II bobni takrorlash

Darslar 26–27 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
27

II bobni takrorlash: test va xulosalar

Darslik: 74–80-betlar
MaqsadII bobning asosiy tushuncha va formulalarini umumlashtirish; test va hisoblash topshiriqlarini yechish.
Yangi so‘zlar
ichki energiya · internal energyissiqlik miqdori · quantity of heattermodinamikaning birinchi qonuni · first law of thermodynamicsqaytmas jarayon · irreversible process
Tushuntirish

Bob formulalari: ichki energiya U = (3/2)νRT = (3/2)pV (bir atomli ideal gaz), ΔU = (3/2)νRΔT; termodinamik ish A = pΔV = νRΔT (p = const); issiqlik miqdori Q = cmΔt, issiqlik balansi Q_bergan = Q_olgan; yoqilg‘i Q = qm; birinchi qonun Q = ΔU + A. Jarayonlar: izotermik Q = A; izoxorik Q = ΔU; izobarik Q = ΔU + pΔV (A = 0,4Q bir atomli gaz uchun); adiabatik Q = 0, A = –ΔU. Termodinamikaning ikkinchi qonuni: issiqlik o‘z-o‘zidan sovuqdan issiqqa o‘tmaydi; barcha issiqlik jarayonlari qaytmas. Testlarda avval jarayon turini toping, ishoralarga e’tibor bering (A > 0 kengayishda, ΔU > 0 qizishda), birliklarni SI ga o‘tkazing. Laboratoriya ishlarida xavfsizlik: qaynoq suv va issiq jismlar bilan faqat kattalar ishlaydi.

Namunalar
5 mol geliy (bir atomli) 40 K ga isitildi: ΔU = (3/2)νRΔT = 1,5·5·8,31·40 ≈ 2490 J ≈ 2,5 kJ: ichki energiya 2,5 kJ ga ortdi.
Test: gaz 100 kPa da 3 l dan 6 l gacha kengaydi. A = pΔV = 10⁵·3·10⁻³ = 300 J (musbat, chunki gaz kengaydi).
Sinfda faoliyat

Bob «tezkor test»: o‘qituvchi 10 savol o‘qiydi (masalan, «izoxorik jarayonda ish?»); guruhlar A/B/C/D kartochkalari bilan javob beradi. Keyin xatolarni birga tahlil qiling.

Mashq
1
Bir atomli gazning p = 200 kPa, V = 0,01 m³. Ichki energiya necha J?
2
3 kg 90 °C li suv va 1 kg 10 °C li suv aralashtirildi. Aralashma temperaturasi (°C)?
3
Gazga 900 J issiqlik berildi va u 350 J ish bajardi. ΔU necha J?
4
Nega termos issiq choyni uzoq issiq saqlaydi (ikkinchi qonun va izolyatsiya nuqtayi nazaridan)?