ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Laboratoriya ishi va II bobni takrorlash

Darslar 26–27 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
27

II bobni takrorlash: test va xulosalar

Darslik: 74–80-betlar
MaqsadII bobning asosiy tushuncha va formulalarini umumlashtirish; test va hisoblash topshiriqlarini yechish.
Yangi so‘zlar
ichki energiya · internal energyissiqlik miqdori · quantity of heattermodinamikaning birinchi qonuni · first law of thermodynamicsqaytmas jarayon · irreversible process
Tushuntirish

Bob formulalari: ichki energiya U = (3/2)νRT = (3/2)pV (bir atomli ideal gaz), ΔU = (3/2)νRΔT; termodinamik ish A = pΔV = νRΔT (p = const); issiqlik miqdori Q = cmΔt, issiqlik balansi Qbergan = Qolgan; yoqilg‘i Q = qm; birinchi qonun Q = ΔU + A. Jarayonlar: izotermik Q = A; izoxorik Q = ΔU; izobarik Q = ΔU + pΔV (A = 0,4Q bir atomli gaz uchun); adiabatik Q = 0, A = –ΔU. Termodinamikaning ikkinchi qonuni: issiqlik o‘z-o‘zidan sovuqdan issiqqa o‘tmaydi; barcha issiqlik jarayonlari qaytmas. Testlarda avval jarayon turini toping, ishoralarga e’tibor bering (A > 0 kengayishda, ΔU > 0 qizishda), birliklarni SI ga o‘tkazing. Laboratoriya ishlarida xavfsizlik: qaynoq suv va issiq jismlar bilan faqat kattalar ishlaydi.

KattalikFormula
ichki energiyaU = (3/2)νRT
ish (p = const)A = pΔV = νRΔT
issiqlik miqdoriQ = cmΔt
yoqilg‘iQ = qm
1-qonunQ = ΔU + A
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘quvchi maktab bog‘i jamg‘armasining oddiy hisobini yuritadi: 50 shartli birlik kelib tushdi, 20 tasi sarflandi, 30 tasi qoldi. Fizikada Q = ΔU + A ham shunday hisob: olingan energiya bajarilgan ish va ichki energiyaning ortishi o‘rtasida bo‘linadi.

Kim ishlatadi

Buxgalterlar pul, muhandislar esa binolar energiyasi hisobini yuritadi; energetik auditorlar issiqlik qayerda yo‘qolayotganini aniqlaydi; olimlar tajribada energiya balansini tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Biror jarayonni tanlang (masalan, to‘xtab qolgan to‘p) va energiya «hisobi»ni yozing: boshida nima bor edi, qayerga ketdi.

Namunalar
5 mol geliy (bir atomli) 40 K ga isitildi: ΔU = (3/2)νRΔT = 1,5·5·8,31·40 ≈ 2490 J ≈ 2,5 kJ: ichki energiya 2,5 kJ ga ortdi.
V, lp, kPa12345678501001502000A36
Test: gaz 100 kPa da 3 l dan 6 l gacha kengaydi. A = pΔV = 10⁵·3·10⁻³ = 300 J (musbat, chunki gaz kengaydi).
Sinfda faoliyat

Bob «tezkor test»: o‘qituvchi 10 savol o‘qiydi (masalan, «izoxorik jarayonda ish?»); guruhlar A/B/C/D kartochkalari bilan javob beradi. Keyin xatolarni birga tahlil qiling.

Mashq
1
Bir atomli gazning p = 200 kPa, V = 0,01 m³. Ichki energiya necha J?
2
3 kg 90 °C li suv va 1 kg 10 °C li suv aralashtirildi. Aralashma temperaturasi (°C)?
3
Gazga 900 J issiqlik berildi va u 350 J ish bajardi. ΔU necha J?
4
Nega termos issiq choyni uzoq issiq saqlaydi (ikkinchi qonun va izolyatsiya nuqtayi nazaridan)?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSifat tekshiruvi va xavfsizlik yorlig‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →