ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Hujayra nazariyasi va hujayrani o‘rganish usullari

Darslar 9–10 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
10

Hujayrani o‘rganish usullari

Darslik: 31–32-betlar
MaqsadHujayrani o‘rganishning asosiy usullarini (mikroskopiya, sitokimyo, sentrifugalash) bilish va qo‘llash sohalarini ajratish.
Yangi so‘zlar
obyektiv va okulyar · objective and eyepieceko‘rish kuchi (ajrata olish) · resolving powerelektron mikroskop · electron microscopesentrifugalash · centrifugation
Tushuntirish

Yorug‘lik mikroskopi obyektiv va okulyar linzalar tizimidan iborat; umumiy kattalashtirish obyektiv va okulyar kattalashtirishlarining ko‘paytmasiga teng va odatda 2000 martagacha yetadi. Muhimi kattalashtirish emas, ajrata olish — bir-biriga yaqin ikki nuqtani alohida ko‘rsatish qobiliyati; yorug‘lik to‘lqin uzunligi bu chegarani belgilaydi. Elektron mikroskopda tasvir yorug‘lik emas, elektronlar oqimi bilan hosil bo‘ladi va yuz minglab marta kattalashtiradi; u yordamida ribosomalar, endoplazmatik to‘r, mikronaychalar topilgan, zamonaviy usullar esa molekulalarning uch o‘lchamli tasvirini ham beradi. Sitokimyoviy usulda maxsus bo‘yoqlar oqsil, nuklein kislota, yog‘ va uglevodlarning hujayradagi joyi va miqdorini ko‘rsatadi. Sentrifugalashda to‘qima maydalanib, aylantirilganda og‘irligiga ko‘ra yadro, mitoxondriya, ribosomalar alohida ajraladi va ularning xossalari o‘rganiladi. Bugungi tadqiqotlarda floresent mikroskopiya va hujayralarni sun’iy muhitda o‘stirish ham keng qo‘llaniladi.

BelgiYorug‘lik mikroskopiElektron mikroskop
Tasvir hosil qiladiyorug‘likelektronlar dastasi
Kattalashtirish2000 martagachayuz minglab marta
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Telefon yoki gazetadagi rasmni tobora ko‘proq kattalashtirsangiz, u oldin xiralashadi, so‘ng yirik nuqta va kataklarga aylanadi. Shunday qilib, kattalashtirish yangi tafsilot qo‘shmaydi; mikroskopda esa muhimi ajrata olish qobiliyatidir.

Kim ishlatadi

Elektronika sexi nazoratchisi mikrosxemadagi nuqsonlarni kattalashtirib ko‘radi, laborant hujayralarni elektron mikroskopda tekshiradi, fotograf tasvir aniqligini tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Telefonda rasmni yoki gazetadagi suratni yaqindan ko‘ring: kattalashtirish endi foyda bermay qolgan joyni toping va yozib qo‘ying.

Namunalar
ƒFormula
10 × 40 = 400
Umumiy kattalashtirish = okulyar × obyektiv
Okulyar 10×, obyektiv 40× bo‘lsa, umumiy kattalashtirish 10 × 40 = 400 marta.
ƒFormula
1000 : 20 = 50
1 mm = 1000 µm; 20 µm li hujayralar qatorda 50 ta
Hujayra diametri 20 mkm bo‘lsa, 1 mm (1000 mkm) uzunlikka 1000 : 20 = 50 ta hujayra ketma-ket joylashadi.
Sinfda faoliyat

«Usulni tanla». Kartochkalardagi savollarga mos usulni toping: a) mitoxondriyani yadrodan ajratish, b) hujayrada DNK qayerda joylashganini ko‘rish, c) ribosomaning shaklini ko‘rish, d) tirik amyobani kuzatish.

Mashq
1
Mikroskopning umumiy kattalashtirishi qanday hisoblanadi? Okulyar 15×, obyektiv 40× bo‘lsa, qancha bo‘ladi?
2
Eritrositning diametri taxminan 8 mkm. 1 mm uzunlikka (1000 mkm) nechta eritrosit sig‘adi? Hisoblang: 1000 : 8.
3
Elektron va yorug‘lik mikroskopining asosiy farqini ayting.
4
Nima uchun hujayra organoidlarini ajratib o‘rganishda sentrifugalash qo‘l keladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliLoyihamiz nomi va logotipiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →