☰ Mundarija · Adabiyot

Odil Yoqubov va «Ulug‘bek xazinasi»

Darslar 33–34 · 2 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
34

«Ulug‘bek xazinasi» romanidan parcha

Darslik: 185–206-betlar
Maqsad«Ulug‘bek xazinasi» romanidan olingan uch parchaning voqealarini izchil so‘zlab berish va Ulug‘bek, Abdullatif, Ali Qushchi, Qalandar Qarnoqiy obrazlarini izohlash.
Yangi so‘zlar
Mirzo Ulug‘bek · Mirzo Ulug‘bek (ruler and scholar)Abdullatif · Abdullatif (his son)Ali Qushchi · Ali Qushchi (his pupil, astronomer)rasadxona · observatory
Tushuntirish

Birinchi parchada Mirzo Ulug‘bek o‘g‘li Abdullatif qo‘shini fillar bilan yaqinlashayotgani haqida xabar oladi. Shayxulislom shaharga qaytishni maslahat beradi; amir Sulton Jondor qochgani aytiladi. Samarqand darvozalari yopiq: dorug‘a Mironshoh ochmaydi, minoradan Sulton Jondorning ovozi eshitiladi. Shohruhiya qal’asi ham unga yopiq bo‘ladi, shunda Ulug‘bek o‘g‘li oldida bosh egishga qaror qiladi. Ikkinchi parchada Qalandar Qarnoqiy tunda rasadxonaga kirib, Ali Qushchini tilla va kitoblar xavf ostida ekanidan ogohlantiradi. Ular xazinani lahim orqali shahar tashqarisiga olib chiqadi va temirchi usta Temur Samarqandiyning g‘origa boradilar; usta kitoblar uchun sandiqlar tayyorlashga rozi bo‘ladi, oltinni esa ko‘mishni aytadi. Uchinchi parchada Ulug‘bek Ko‘ksaroyda qamoqda; u o‘g‘lining «padarkush» degan yomon nom olishidan qo‘rqadi; non ichidan qochishni maslahat bergan yashirin xat topadi. Ulamolar yig‘inida ularni ota bilan o‘g‘il orasiga nifoq solishda ayblaydi, so‘ng Abdullatif bilan so‘zlashib, unga nasihat qilmoqchi bo‘ladi; o‘g‘lining takabburligini ko‘rgach, yurtdan haydalgandan ko‘ra o‘limni afzal bilishini aytadi. Abdullatif esa qo‘rqinchli tush ko‘rib, o‘zining taxtdagi muddati olti oy bilan cheklanishini bildiruvchi misralarni o‘qib dahshatga tushadi.

Namunalar
Misol: Qalandar Qarnoqiy «oltin izlab keldim» deydi, aslida esa kitoblarni qutqarishga keladi. Bu qarama-qarshilik uni sirli, ammo vafodor obraz qiladi.
Misol: Ulug‘bekning ichki ovozi («Yo‘q, to‘xta, Muhammad Tarag‘ay!») o‘zini o‘zi tinchlantirish usuli. Muallif uning fikrlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rsatib, ruhiy holatini ochadi.
Sinfda faoliyat

Uch parchadan har biri uchun qahramon ruhiy holatini ifodalovchi bir so‘z tanlang (masalan: taranglik, umid, iztirob) va sababini bir jumlada yozing.

Mashq
1
Birinchi parchada Samarqand darvozalari nima uchun Ulug‘bekka yopiladi?
2
Ali Qushchi va Qalandar xazinani qayerga olib boradilar va kim yordam beradi?
3
Ulug‘bek nima uchun o‘g‘li «padarkush» nomini olishidan qo‘rqadi?
4
Abdullatifning tushi va Nizomiy kitobidagi misralar uning ruhiy holati haqida nima deydi?