Darslar 26–27 · 2 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
27
Hadislardan namunalar
Darslik: 132–138-betlar
MaqsadHadislardan namunalarni mavzular bo‘yicha guruhlash va ularning odob-axloq haqidagi asosiy fikrini o‘z so‘zlari bilan bayon qilish.
Darslikdagi hadis namunalari bir necha mavzuga bo‘linadi. Birinchi guruh ota-onaga mehr haqida: yaxshilik qilishda avvalo onaga, so‘ng otaga va yaqin qarindoshlarga e’tibor berish aytiladi, ota-onani haqorat qilmaslik uqtiriladi. Ikkinchi guruh jamiyatdagi munosabatlarga tegishli: qo‘shnining haqini ado etish, yaxshilikka yaxshilik qaytarish, gumon, josuslik va hasaddan saqlanish, birovning ayblarini surishtirmaslik. Uchinchi guruh shaxsiy fazilatlarni ta’riflaydi: rostgo‘ylik, va’daga vafo, omonatni saqlash, hayo, qo‘lni yomonlikdan tiyish. To‘rtinchisi qiyinchilikka sabr haqida: mo‘min egiluvchan o‘tga o‘xshatiladi, u shamolda egilsa ham yana tik bo‘ladi, mo‘rt daraxt esa sinib qoladi. Namunalarda yolg‘on eng katta gunohlardan biri sifatida qoralanadi, odam avvalo o‘z aybiga qarashi, eshitgan har gapni tarqatavermasligi va musibatga uchragan odam ustidan kulmasligi uqtiriladi. Hadislar diniy matn bo‘lgani uchun biz ularni darslikdagi talqin asosida adabiy-axloqiy nuqtai nazardan o‘qiymiz.
Namunalar
Misol: «Mo‘min kishi bir inga ikki marta chaqtirmaydi» – darslik izohiga ko‘ra, bu so‘zlar ham to‘g‘ri, ham ko‘chma ma’noga ega: aqlli odam bir xatoni ikki marta takrorlamaydi.
Misol: o‘tga va mo‘rt daraxtga o‘xshatish – tashbih. Egilgan, lekin sinmagan o‘t sabr va bardoshni, qattiq lekin mo‘rt daraxt esa turg‘un ko‘ringan, ammo sinib qoladigan kuchni bildiradi.
Sinfda faoliyat
Sinfni to‘rt guruhga bo‘ling: har guruh bitta mavzuni oladi (ota-ona, qo‘shni, fazilatlar, sabr) va uning haqida o‘z so‘zlaringiz bilan ikki jumla yozib, hayotdan misol keltiradi.
Mashq
1
Darslikda hadislar nechta mavzu guruhiga bo‘lingan deb o‘ylaysiz? Ikkitasini ayting.
Masalan: ota-onaga mehr; qo‘shni haqi; rostgo‘ylik; sabr.
2
Hadisda yaxshilik qilishda kimga birinchi o‘rin beriladi?
Onaga.
3
«Hayoli bo‘lish» va «yolg‘on gapirmaslik»ni maktab hayotidan bittadan misol bilan tushuntiring.
Javob erkin: masalan, o‘rtog‘ini kamsitmaslik – hayo; olingan vazifani to‘g‘ri aytish – rostgo‘ylik.
4
Nima uchun o‘tga o‘xshatish daraxtga o‘xshatishdan ko‘ra sabrni yaxshiroq ifodalaydi?
Chunki o‘t shamolda egilib, yana tiklanadi, mo‘rt daraxt esa sinadi; bu moslashuvchan bardoshni ko‘rsatadi.